KÜRESEL FİNANSAL KRİZLERİN TÜRKİYE’YE YANSIMALARI VE KOBİLER ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ

Yrd. Doç. Dr. Sabahat Bayrak*

Doç. Dr. Muhammet Akdiş**

ÖZET

Dünyada ve Türkiye’de karşılaşılan finansal krizler en çok finansman alt yapısı yetersiz olan KOBİ’lere zarar vermektedir. Özellikle Güneydoğu Asya ve Rusya krizinden sonra girilen sıkıntılı süreç KOBİ’leri yeni arayışlara da itmiş bulunmaktadır. Türkiye’nin sanayileşmede önemli atılımlara imza atmış illerinde değişik sektörlerde faaliyet gösteren KOBİ’lerin kriz ortamında ve sonrasında bölgeler ve yöreler itibariyle ne gibi davranışlar gösterdikleri karşılaştırmalı olarak belirlenmeye çalışılmıştır. Araştırmada ulaşılan sonuç, iller itibariyle küçük farklılıklar taşısa da, işletmelerin küçülerek ve özkaynaklara ağırlık vererek ayakta kalma mücadelesi verdikleridir. KOBİ’lerin finansman konusundaki zorluklarının aşılmasında yerel ve ulusal düzeyde koordinasyona dayalı işbirliği anlayışının geliştirilerek yardımcı olunması bu işletmelerin ekonomiye olan mevcut katkılarını daha da arttıracak ve bir bütün olarak ülkenin ekonomik performansını yükseltecektir.

Implıcatıons of Global Crises for Turkey And Their Effects On SMEs

ABSTRACT

Financial crisis, faced in Turkey and in the world, damage SMEs which have insufficient financial infrastructure. Especially the troubled period which followed the South-East and Russia crises forced SMEs to find new ways. In this study, behavior of SME’s-acting in different sectors in industrialized Turkish cities-during crises and post-crises periods are tried to be determined comparatively according to their regions. The result of the study shows that enterprises try to survive by becoming smaller and focusing on their own resources, though small differences as regards cities existed. Assisting SMEs with improving the concept of cooperation-based on coordination at local and national level-in overcoming their financial difficulties will increase present benefits of these enterprises to the Turkish economy and raise the performance of national economy as a whole.

GİRİŞ

Son zamanlarda hızlı bir büyüme gösteren uluslararası sermaye hareketleri gelişmekte olan ülkeler için yapısal reformların desteklenmesi, büyümenin hızlandırılması ve kalkınmanın desteklenmesi gibi makro ölçekte birçok avantaj sağlanmıştır. Ancak bu avantajların yanısıra, uluslararası sermayenin, bozuk finansal sistem, devletlerin kötü borçlanma politikaları yüksek oranda kamu borçlanması, aynı şekilde yüksek oranlara varan kamu açıkları nedeniyle bazı ülkelerde ciddi sorunlara yol açmakta, avantajların tersine dönerek büyük krizlere neden olabilmektedir. Bu gelişmeler yaşanırken, “küresel ekonomi” çerçevesinde dünya ekonomilerinin birbirlerine giderek entegre olması ve bağlanması sonucunda uluslararası sermaye hareketlerinin yerel yada bölgesel dalgalanmalardan çok dünya ekonomileri üzerinde etkili olabileceğini göstermiştir.

Ancak 1995’teki Meksika kriziyle ilk sinyallerini verip 1997’de Tayland ekonomisindeki yavaşlama politik istikrarsızlıkla patlama yapıp ardından Malezya, Endonezya, Tayland, Filipinler, Singapur Güney Kore 1998’de ise Rusya’ya sıçrama yapıp pek çok ülkeyi etkisi altına almayı başaran küresel kriz, pek çok ülkenin rekabet gücünü olumsuz etkilemiştir. Bu krizin zararları bu tarihten itibaren ülkemizde de yaşanmıştır. Gerçekte, krizin etkili oluşunda tutarsız makro ekonomi ve döviz politikaları, kısa vadeli borçlardaki artışlar, finans kesimindeki yapısal zayıflıkları ve yabancı sermaye yatırımlarını cezbedilememesi ekonomik ve siyasal alandaki istikrarsızlık nedeniyle krizi kısa sürede atlatması beklenilen Türkiye’de ne yazık ki krizin olumsuz etkisi altında kalmıştır. Gerçekten, yaşanılan krizlerin ekonomilerin gelişme motoru olarak görülen ve krizlere dayanıklı olarak kabul edilen KOBİ’ler üzerinde olumsuz etkiler yaratmıştır. Günümüzde küresel ekonomi ve serbest piyasa mekanizmasının sınır tanımaz yeni kimliği çerçevesinde yaşanılan küresel krizler özellikle gelişmekte olan ülkelerde bazı sektörlerdeki KOBİ’lerin krize karşı dayanıklılıkta başarısız olmuşlardır.

Çalışma, Türkiye’de küresel krizler çerçevesinde Asya ve Rusya krizinin yıkıcı etkisini Çorum, Denizli, Gaziantep , K.Maraş ve Kayseri illeri arasında karşılaştırmalı olarak değerlendirerek Türkiye’deki KOBİ’lerin krizde ciddi bir etkilenme yaşayıp yaşmadıklarını ve krizin etkilerini geride bırakıp bırakmadıklarını ortaya koymaya çalışacaktır.

2. KÜRESEL KRİZLERİN KOBİ’LER ÜZERİNE ETKİLERİNİN BEŞ İLDE KARŞILAŞTIRMALI İNCELENMESİ

2.1 Araştırmanın Amacı

Çalışmanın amacı, Çorum, Denizli, Gaziantep, K.Maraş ve Kayseri illerinde Asya ve Rusya krizlerinin KOBİ’ler üzerinde etkili olup olamadığını araştırmak ve bu krizlerde örneklem açısından dikkat çeken konularda yerel ulusal ve uluslararası düzeyde örneklem açısından dikkate çeken konularda alınması gereken tedbirleri ortaya koyarak Türkiye’de KOBİ’lerin sağlıklı gelişimine katkıda bulunmaktır.

2.2. Araştırmanın Yöntemi

Araştırma, Çorum, Denizli, Gaziantep, K.Maraş ve Kayseri’de faaliyette bulunan KOBİ’lerin tesadüfi yöntemle seçilmesi yoluyla anket formu hazırlanarak gerçekleştirilmiştir.

Araştırma verileri SPSS paket programından yararlanılarak değerlendirilmiştir.

Araştırmada dağıtılan ankette Çorum işletmelerinde %60 (54/90), Denizli işletmelerinde %49 (59/120), Gaziantep işletmelerinde %42 (55/130), K.Maraş işletmelerinde %49 (37/75) ve Kayseri işletmelerinde %48 (52/120) geri dönüşüm sağlanmıştır. Toplamda geri dönüşüm yüzdesi ise %48 (257/535)’dir.

3. ARAŞTIRMA BULGULARININ DEĞERLENDİRİLMESİ

3.1.İşletme Sahiplerine Yönelik Soruların Değerlendirmesi

Ankette işletme sahiplerine yönelik olarak yönelttiğimiz demografik özellikler içerisinde önemli görülen yaş ve öğrenim durumlarına yer verilmiştir. Diğer demografik özelliklere çalışmanın sayfa sınırlarını aşmaması nedeniyle yer verilememiştir.

Tablo 1. İşletme Sahiplerinin Yaş Durumu

Yaş Grupları	Çorum		Denizli		Gaziantep		K. Maraş		Kayseri
	F	%	F	%	F	%	F	%	F	%
18-24	6	11.1	-	-	2	3.6	1	2.7	1	1.9
25-34	18	33.3	11	18.6	12	21.8	11	29.7	7	13.5
35-44	22	40.7	31	52.5	35	63.7	19	51.4	23	44.2
45-54	8	14.8	17	28.8	6	10.9	6	16.2	21	40.3
Toplam	54	100.0	59	100.0	55	100.0	37	100.0	52	100.0

İşletme sahiplerinin yaş durumuna bakıldığında 5 il bazında yönetici yaşının 35-44 yaş grubunda olduğu görülmektedir. Bu yaş grubunun yönetimde nispeten yoğun olduğu il %63.7 ile Gaziantep iken en az olduğu il ise %40,7 ile Çorum’dur. Genç yöneticilerin (25-34 yaş grubu) en fazla yönetimde yer aldığı il olarak %33.3 oranı ile Çorum görülürken, ileri yaş grubunun ağırlıklı yönetimde bulunduğu il olarak %40,3 oranı ile Kayseri dikkat çekmektedir.

Tablo 2. İşletme Sahiplerinin Öğrenim Durumları

Öğr. Durumu	Çorum		Denizli		Gaziantep		K. Maraş		Kayseri
	F	%	F	%	F	%	F	%	F	%
İlkokul	6	11.1	2	3.4	1	1.8	3	8.1	3	5.8
Ortaokul	4	7.4	7	11.9	3	7.3	-	-	5	9.6
Lise/Dengi Okul	22	40.7	17	28.8	16	29.1	12	32.4	14	26.9
Yükseköğrenim	22	40.7	26	44.1	32	58.2	20	54.1	28	53.8
Yüksek Lisans	-	-	7	11.9	2	3.6	2	5.4	2	3.8
Toplam	54	100.0	59	100.0	55	100.0	37	100.0	52	100.0

İşletme sahiplerinin eğitim durumu incelendiğinde yüksek öğrenim yapmış yöneticilerin nispeten yönetimde daha fazla yer aldıkları görülmektedir. İlkokul mezunu işletme sahiplerinin diğer illere nazaran Çorum’da (%11.1) daha fazla olduğu, yüksek lisans yapan yöneticilerin ise Denizli ilinde (%11.9) daha fazla olduğu görülmektedir.

Araştırma sonuçları, işletme sahiplerinin orta yaş grubunda ve yüksek öğrenim mezunu kişiler olduğunu göstermektedir. Denizli başta olmak üzere, illerde, yöneticilerin öğrenim düzeyinin giderek yükseldiği görülmektedir. Bu durum KOBİ’lerde geleneksel bakışı temsil eden yaşlı ve düşük eğitim düzeyine sahip yöneticilerin giderek yönetimde gençlere ve yüksek öğrenim sahibi yöneticilere yerini bıraktığına işaret etmektedir.

3.2.İşletme Özelliklerine Yönelik Soruların Değerlendirilmesi

İşletme özelliklerine yönelik soruların değerlendirilmesinde ise işletmelerin sektörel dağılımı ve yatırım büyüklüğüne yer verilmiş diğer özellikler değerlendirmeye dahil edilmemiştir.

Tablo 1. İşletmelerin Sektörel Dağılımı

Sektörler	Çorum		Denizli		Gaziantep		K. Maraş		Kayseri
	F	%	F	%	F	%	F	%	F	%
Tekstil ve konfeksiyon	4	7.4	44	74.6	20	36.3	26	70.3	13	25.0
Gıda sanayii	10	18.5	2	3.4	11	20.0	2	5.4	6	11.5
Metal sanayii	20	37.0	5	8.5	5	9.1	8	21.6	16	30.8
Mobilya ve döşeme	4	7.4	1	1.7	1	1.8	1	2.7	6	11.5
Diğer	16	29.6	7	11.9	18	32.7	-	-	11	21.1
Toplam	54	100.0	59	100.0	55	100.0	37	100.0	52	100.0

İşletmelerin özelliklerine yönelik yöneltilen soruların ilki işletmelerin bulunduğu sektörle ilgilidir. İşletmelerin sektörel dağılımına bakıldığında, tekstil, gıda, metal sanayi, mobilya ve döşemecilik ve diğer sektörlerin araştırmaya katıldıkları görülmektedir. Katılımın sektörel dağılımına bakıldığında Çorum’da (%37) metal sanayi sektöründe, Denizli (%74.6), Gaziantep’te (%70.3) ve K.Maraş’ta (%70.3) tekstil sektöründe, Kayseri’de (%30.8) ise metal sanayi sektöründe katılımın daha yüksek olduğu görülmektedir. Ayrıca G.Antep’te (%20) gıda sektörü, Kayseri’de ise (%11.5) mobilya sektöründe bulunan KOBİ’lerin katılım yoğunluğu diğer illere göre dikkat çekmektedir.

Geleneksel merkezler, İstanbul, Kocaeli, Bursa, Ankara, İzmir, Adana vb. iller yanında son yıllarda araştırmanın örneklemini oluşturan Çorum, Denizli, Gaziantep, K.Maraş ve Kayseri’nin de giderek önem kazandığı görülmektedir. Bu illerden K.Maraş, 1990’lı yılların teşvikli yatırımlarında %6.4 pay alarak yatırımda 4. il olma başarısını gösterirken, Gaziantep %5.8’lik payı ile 6. sırada, Kayseri ise daha düşük bir düzeyde olsa da önemli bir sırada yer alarak ülke genelinde gelişme göstermiştir. 1990’da Gaziantep, K.Maraş ve Kayseri bir iplik bölgesi oluşturarak iplik yatırımları ile yıldızlarını parlatmışlardır. 1990-1996 döneminde Çorum dışında kalan 4 il tekstile yapılan yatırımlarla dikkat çekmiş (Forum, 1997:10-13), ancak küresel kriz ve iç finansal kriz nedeniyle K.Maraş tekstil sektörü bunalım yaşamış ve pek çok yatırım yarım kalmıştır. Gaziantep ise 1997 ve 1998’de tekstil sektöründe bir yükselme trendi yakalamış, 1999’da bir gerileme olsa da ciddi bir bunalım yaşamamıştır.

Çorum’un 1999 yılı ihracatının önceki yıllara göre düştüğü ve işlem hacminin %21.9 oranında gerileyerek 20 milyon dolara indiği belirtilmektedir. Bu sonuçta Uzak Doğu ve Rusya krizi başta olmak üzere Çorum’lu işletmelerin önceki yıllarda yaptıkları bağlantılar bittikten sonra yeni bağlantılar kuramamalarının etkisi olduğu belirtilmektedir (Müjde,1999:9).

Tablo 2. İşletmenin Sabit Sermaye Tutarı (Yatırım Büyüklüğü)

Yatırım Büyükl. (Bin Dolar)	Çorum		Denizli		Gaziantep		K. Maraş		Kayseri
	F	%	F	%	F	%	F	%	F	%
Cevapsız	8	14.8	-	-	-	-	4	10.8	3	5.8
100 Binden çok	12	22.2	-	-	11	20.0	4	10.8	6	11.5
100-500 arası	16	29.6	10	16.9	19	34.5	10	27.0	8	15.4
500-1 Milyon	8	14.8	10	16.9	7	12.7	2	5.4	12	23.1
1-5 Milyon	10	18.5	25	42.4	8	14.5	10	27.0	16	30.8
5 Milyondan çok	-	-	14	23.7	10	18.2	7	18.9	7	13.5
Toplam	54	100.0	59	100.0	55	100.0	37	100.0	52	100.0

Sabit sermaye tutarı bakımından işletmeler karşılaştırıldığında Denizli’deki KOBİ’lerin %42.4’ünün 1-5 milyon dolar, Gaziantep’te KOBİ’lerin %34.5’inin 100-500 bin dolar, Kayseri’de %30.8’inin 1-5 milyon dolar, Çorum’da da %29.6’sının 100-500 bin dolar, K.Maraş’ta ise %27’sinin hem 100-500 bin dolar hem de 1-5 milyon dolar arasında olduğu görülmektedir. İl bazında sabit sermaye yatırım büyüklüğünün iller arasında Denizli’de yoğunlaştığı görülmektedir.

3.3. İşletmenin Küresel Krizden Sonraki Finansman Durumu

Tablo 1. İşletmenin Krizden Etkilenme Durumu

Krizden Etkilenme Durumu	Çorum		Denizli		Gaziantep		K. Maraş		Kayseri
	F	%	F	%	F	%	F	%	F	%
Tamamen etkiledi	24	44.4	21	35.6	23	411.8	13	35.1	8	15.4
Üretimimiz azaldı	14	25.9	12	20.3	10	18.2	12	32.4	16	30.8
Finansta sıkıntı arttı	2	3.7	1	1.7	10	18.2	4	10.8	9	17.3
Hammadde- tedarik zorluğu oldu	-	-	9	15.3	3	5.5	-	-	6	11.5
Hiç etkilemedi	6	11.1	10	16.9	4	7.3	5	13.5	8	15.4
Diğer	8	14.8	6	10.2	5	9.0	3	7.1	5	9.6
Toplam	54	100	59	100	55	100	37	100	52	100

KOBİ’lerin Asya ve Rusya krizinden sonra etkilenip etkilenmedikleri sorusuna, bütün illerde krizin işletme faaliyetlerini “tamamen” etkilediği şeklinde cevap vermişlerdir. Çorum (%44.4) ve Gaziantep (%41.8) KOBİ’leri ilk sırada yer almak üzere Denizli (%35.6) ve K.Maraş (%35.1) işletmelerinin bu seçenekte ağırlıklı yer aldığı görülmektedir. Kayseri KOBİ’leri %30.8 oranındaki bir katılımla krizin “üretimde azalma yaptığı” seçeneğine dikkat çekmişlerdir. K.Maraş, Çorum, Denizli ve Gaziantep işletmelerinin ise ikinci olarak üretim azlığı ve üretimdeki durgunluğa önem verdiği görülmekte, Gaziantep işletmelerinin ise aynı orandaki bir katılımla finansman sıkıntıları üzerinde durdukları dikkat çekmektedir. Hammadde zorluğu çeken iller içinde Denizli(%15.3) yer alırken, aynı ilin krizden hiç etkilenmediğini belirten işletmelere(%16.9) ev sahipliği yapması dikkat çekicidir.

Dış Ticaret Müsteşarlığı İhracat Genel Müdürlüğü AR-GE dairesi’nin “Uzakdoğu’da Yaşanan Krizin Ülkemiz İhracatı Üzerine Yaratacağı Tehditler ve Fırsatlar Üzerine Bir Çalışma” olarak hazırladığı rapor, Türkiye’nin krizden etkilenmesinin dünya piyasalarıyla entegrasyonunda ekonomi politikalarında önemli aşamalar kaydettiğinin bir göstergesi olarak yorumlamakta ve Türkiye’nin en az zararla hatta yararla çıkmanın yolları üzerinde durmak yoluyla (Akman,1999:55-57) konunun bütünüyle olumsuz değerlendirilmeyeceğini belirtmektedir. Krizin yurtiçi mali piyasalar üzerinde önemli bir etkisi olmadığı kabul edilmektedir. 1997’de krizin başladığı Temmuz ve ilerlediği Ekim aylarında ciddi bir dalgalanma olmamış 1998 itibariyle de kriz etkisiyle İMKB endeksinin uzun dönemli trendinde ciddi bir bozulma olmadığı görülmüştür. Ancak finansal sistemdeki aksaklıklar ve yapısal bozukluklar, özellikle finans piyasalarının gözetim ve denetim yetersizliği ve İMKB bünyesinde oluşturulacak endekse dayalı futures piyasalarının açılmaması, beklenilen finansal gelişmeyi de yaratmamıştır. Ayrıca, 1988 yılının son çeyreğinde yoğunlaşan yurtiçi talep ve üretimdeki daralma, 1999 yılının ilk çeyreğinde ekonomiyi olumsuz etkilemiş ve aynı dönemde (1999 Ocak-Eylül) ihracatın %6.6 oranında azalarak 18.6 milyar dolar düzeyinde gerçekleşmesi, Rusya pazarındaki daralmayla ilgili olmuş, sonuçta finansman maliyetleri yükselmiş, dolar cinsinden birim ücretlerdeki artış, ihracat performansını olumsuz etkilemiştir (Forum,1999: 6-7). Özellikle 1998 yılı Ağustos ayından sonra yoğunlaşan Rusya krizi sonrasında yabancı yatırımcılar Türkiye’den çıkmış, uluslararası rezervlerimiz önemli miktarda azalmış, dış finansman imkanları daralmıştır. Her iki krizin etkisiyle, Türkiye 2000 yılına reel faizlerin yüksek seviyesini devam ettirdiği, kamu açıklarının yükselme eğilimine girdiği, ekonomik aktivitenin daraldığı ve enflasyon oranının nisbi bir artış gösterdiği bir ortamda girmiş ancak yapısal reformlar ve yabancı sermayeye yönelik son tedbirlerle gelişme potansiyeline doğru ilerleme sinyalleri vermeye yavaş yavaş başlamıştır.

Araştırma bulgularına bakıldığında işletmelerin bu belirtilen makro ortamdan etkilendiği görülmektedir. Özellikle Kayseri ilinin 1996’dan 1997’ye Türkiye içindeki ihracat payını 1.17’den 1.09’a; 1998’den 1999’a aynı payın 1.13’den 1.09’a gerilediği (Kayseri Ticaret ve Sanayi Odası) dikkat çekmektedir. Diğer illerde de ekonomik trend olumsuz yönde etkilenmiş ancak örneklemde bu trend daha düşük çıkmıştı

Tablo.2.Krizin İhracat Hacmine Etkisi

Krizin İhracat Hacmine Etkisi	Çorum		Denizli		Gaziantep		K. Maraş		Kayseri
	F	%	F	%	F	%	F	%	F	%
Cevapsız (ihracat yapmıyor)	34	63.0	19	32.2	25	45.5	22	59.5	16	30.8
Hiç etkilemedi	10	18.5	16	27.1	5	9.1	4	10.8	14	26.9
%15 ve altında düşme oldu	4	7.4	10	16.9	1	1.8			4	7.7
%16-45 azaldı	4	7.4	8	13.6	14	25.5	4	10.8	4	7.7
%46-75azaldı	-	-	4	9.8	3	5.5	4	10.8	7	13.4
%76-100 azaldı	2	3.7	-	-	4	7.3	3	8.1	5	9.6
İhracatımız tamamıyla durdu	-	-	-	-	1	1.8	-	-	-	-
Diğer	-	-	2	3.4	2	3.6	-	-	2	3.8
Toplam	54	100	59	100	55	100	37	100	52	100

KOBİ’lerin krizin ihracat hacmine etkisine yönelik verdiği cevap Denizli’de %27.1, Kayseri’de %26.9, Çorum’da %18.5, K.Maraş’ta %10.8 ve Gaziantep’te %9.1 oranında krizin etkilemediği yönündedir. Bununla birlikte krizin etkilediği yönünde cevap verenler içerisinde ihracat hacminde %15 ve altında düşme olduğunu belirten Denizli (%16.9), %16-45 oranında azaldığını belirten Gaziantep (25.5), %46-75 oranında azalma olduğunu belirten Kayseri işletmeleri (%13.4) dikkat çekmektedir.

İl bazında ihracat rakamlarına bakıldığında, Çorum irtibat bürosu verilerine göre Çorum’da 1997 yılı içerisinde gerçekleştirilen ihracat işlem hacmi, bir önceki yıla göre %20 oranında artıp 20 milyon doları bulurken, 1999’da %21.9 oranında düşerek, yine 20 milyon dolarda kalmıştır. Çorum ili ihracatının 1999’da düşmesinin en önemli nedeni, Rusya krizidir. İhracatının çoğunluğunu Orta Asya Türk Cumhuriyetlerine yapan Çoruml’lu firmalar, önceki yıllarda yaptıkları bağlantılar bittikten sonra yeni bağlantılar kuramamışlardır (OAİB,1999: 8-9). Kayseri ilinin Türkiye içindeki ihracatı 1996’da %1.17’den 1997’de %1.09’a 1998’de %1.13’den, 1999’da %1.09’a düşmüştür (DİE,1999). Kayseri 1998’de 79 ülkeye ihracat yapmış, bu ihracatta en büyük payı sırasıyla Avrupa ülkeleri, Orta Doğu, Rusya, Türkiye Cumhuriyetleri ve Amerika almıştır(Kayseri Sanayi Odası). Kayseri ihracatındaki düşüşte krizin etkisiyle azalma olan pazar Rusya ve Türkiye Cumhuriyetleri olmuştur. Denizli sanayinin dünyada ortaya çıkan kriz karşısında durumu sağlıklı bir yapıda değerlendirdiği (DTO,1999) belirtilmektedir. Dünya ihracatı 1997’de %10 iken, 1998’de %3.5 dolayında bir artış kaydetmiştir. Dünya ihracatı dolar bazında 1982’den beri ilk defa 1998 yılında %2 oranında bir daralma olmuştur. Denizli sanayii 1997’de %30, 1998’de ise %2 oranında da olsa bir artışla trendi pozitif sürdürmüştür (DTO,1999:2). Gaziantep’te son üç yılda yapılan ihracatlara bakıldığında, 1997’de 649.365.000 dolarlık ihracatın 1998’de 605.389.000 dolara, 1999’da ise 403.080.000 dolara (Ocak-Eylül dönemi) gerilediği (GTO,1999) görülmektedir. Gaziantep’te 1999’da yapılan ihracatta toplamda %5 düzeyinde bir gerileme yaşandığı belirtilmektedir. Bu değişimde Asya ve Rusya krizlerinin etkisinin olduğu düşünülmektedir.

Tablo 3. Krizin Üretim Hacmine Etkisi

Krizin Üretim Hacmine Etkisi	Çorum		Denizli		Gaziantep		K. Maraş		Kayseri
	F	%	F	%	F	%	F	%	F	%
Cevapsız	6	11.1	16	27.1	8	14.5	3	8.1	7	13.5
Hiç etkilemedi	4	7.4	12	20.3	7	12.7	6	16.2	17	32.7
%15 ve altında düşme	8	14.8	7	11.9	4	7.3	-	-	4	7.7
%16-45 azaldı	12	22.2	15	25.4	21	38.2	18	48.6	13	25.0
%46-75azaldı	18	33.3	6	10.2	14	25.4	6	16.2	8	15.4
%76-100 azaldı	2	3.7	3	5.3	-	-	2	5.4	3	5.8
Satışlarımız durdu	2	3.7	-	-	-	-	-	-	-	-
Diğer	2	3.7	-	-	1	1.8	2	5.4	-	-
Toplam	54	100.0	59	100.0	55	100.0	37	100.0	52	100.0

İstanbul Sanayi Odası’nın (İSO,1998) “İkinci 500 Büyük Sanayi Kuruluşu-1999” değerlendirme raporu, krizin asıl KOBİ’leri vurduğunu, küçük ve orta ölçekli işletmelerin büyük sanayi kuruluşlarına göre daha fazla etkilediğini göstermektedir. İlk 500 sanayi kuruluşunun %40 azalan kârını, ikinci 500 büyük %12’lik düşüşle izlemiş ve KOBİ’lerin yoğun olduğu ikinci 500’de ise 1999’da satışlar reel olarak %6.5 oranında düşmüştür.

KOBİ’ler krizin üretim hacmine etkisine yönelik olarak hiç etkilemediği şeklinde cevap vermişlerdir. Bu seçeneğe yer veren işletmeler iller olarak, %32.7 oranı ile Kayseri, %20.3 ile Denizli, %16.2 ile K.Maraş, %12.7 ile Gaziantep, %7.4 ile Çorum şeklinde sıralanmıştır. %15 oranındaki azalışta Çorum (%14.8), %16-45 arasında Gaziantep (%38.2), %46-75 azalışta yine Çorum (%33.8), %76-100 oranındaki azalışta Kayseri (%5.8) işletmeleri yer almışlardır.

Asya ve Rusya krizinin ardından ortalama olarak %40’lar seviyesinde çıkan devalüasyonlar bu ülkeleri ihracatta, daha saldırgan bir tutum içine itmiş ve tekstil, demir-çelik, elektronik ve gıda sektörlerinde sert rekabet koşulları ile karşı karşıya kalınmıştır. Bu sert rekabet şartlarında ihracat olumsuz etkilenmiştir. Ancak, bilindiği gibi, dış dengenin sürdürebilir bir yapıda gelişmesi öncelikle ihracat artışına süreklilik sağlamakla mümkündür. İhracatta sürekli bir artış sağlanması ise esas olarak bu artışı sağlayabilecek üretim kapasitesinin yaratılmasına ve dolayısıyla yatırımlara bağlıdır. Ancak kriz nedeniyle pek çok ülke borçları artarken, en yüksek borçlular içerisinde (ilk 5 borçlu, Brezilya, Meksika, Çin, G.Kore ve Endonezya ) Türkiye’de 10.sırada yer aldığından, yeni yatırımlar güçleşmiş ve araştırmada üretim olumsuz etkilenmiştir(Sönmez,1999:21). İller bazında bu olumsuz etkilenme Çorum ve Gaziantep’te (%46-75 oranında) öne çıkmaktadır.

Tablo 4. Krizin İç Piyasa Fiyatlarına Etkisi

Krizin İç Piyasa Fiyatlarına Etkisi	Çorum		Denizli		Gaziantep		K. Maraş		Kayseri
	F	%	F	%	F	%	F	%	F	%
Cevapsız	2	3.7	15	25.4	2	3.6	4	10.8	4	7.7
Bir önceki yıl ile aynıdır	20	37.0	10	16.9	16	29.1	9	24.3	13	25.0
%15 ve altında düşme oldu	-	-	2	3.4	-	-	-	-	4	7.7
Önceki yıla göre %16-45 azaldı	16	29.6	6	10.2	8	14.8	7	18.9	8	15.4
Önceki yıla göre % 16-45 arttı	6	11.1	9	15.2	3	5.3	2	5.4	6	11.6
Normal gelişmesini takip etti	2	3.7	12	20.3	-	-	1	2.7	14	26.9
Diğer	8	14.8	5	8.5	26	47.2	14	37.8	3	5.8
Toplam	54	100	59	100	55	100	37	100	52	100

Krizin iç piyasa fiyatlarına etkisine bakıldığında Çorum’da %37 oranında işletmelerin bir önceki yıl ile aynı olduğu, Denizli’de %20.3 oranında, Kayseri’de ise %26.9 oranında “fiyatlarımız normal gelişmesini takip etti” denildiği Gaziantep’te %47.2 K.Maraş’ta ise %37.8 oranında belirtilen durumların dışında diğer etkilerin olduğu belirtilmektedir. Bütün illerde ikinci olarak “bir önceki yıl ile aynıdır” seçeneğine ağırlık verildiği dikkat çekmektedir.

Kriz dönemlerindeki finansal istikrarsızlığın, büyük ekonomik kayıplara neden olabilecek fiyat hareketlerinden kaynaklandığı bilinmektedir. Fiyatların ekonomik konjonktürdeki değişimleri yansıtacak şekilde hareket etmemesi, gelecekteki gelir akışlarının yeniden değerlendirilmesi ya da iskonto edilen birim fiyatın belirlenmesine neden olmaktadır. Bu dönemde fiyatlar, normal piyasa şartlarındaki değişmelerden daha fazla sapma göstermektedir. Ayrıca fiyat hareketlerinin sürekli olması, belirsizliği artırmakta ve kaynakların yanlış dağılımına katkıda bulunmaktadır. Krizin araştırma yapılan illerde normal gelişmesini takip etmesi ve bir önceki yıl ile aynı olması bu illerde söz konusu etkinin beklenen düzeyin altında kaldığına işaret etmektedir

Tablo 5. Krizin İhracat Fiyatlarına Etkisi (Dolar Bazında)

Krizin İhracat Fiyatlarına Etkisi	Çorum		Denizli		Gaziantep		K. Maraş		Kayseri
	F	%	F	%	F	%	F	%	F	%
Cevapsız (ihracat yok)	36	66.7	17	28.8	25	45.5	20	54.1	15	28.8
Bir önceki yıl ile aynıdır	8	14.8	11	18.6	11	20.0	8	21.6	10	19.2
%15 ve altında düşme oldu	6	11.1	13	22.0	4	7.3	1	2.7	7	13.5
Önceki yıla göre %16-30 azaldı	2	3.7	4	6.8	4	7.3	2	5.4	5	9.6
Önceki yıla göre % 16-30 arttı	-	-	3	5.1	-	-	-	-	2	3.8
Normal gelişmesini takip etti	2	3.7	11	18.6	8	14.5	5	13.5	11	21.2
Diğer	-	-	-	-	3	5.5	1