TÜRKİYE’DE KOBİ’LERİN GENEL GÖRÜNÜMÜ VE FİNANSAL KRİZLERE DAYANIKLILIĞI: 5 İLİ KAPSAYAN BİR ARAŞTIRMA

TÜRKİYE’DE KOBİ’LERİN GENEL GÖRÜNÜMÜ  VE FİNANSAL KRİZLERE DAYANIKLILIĞI: 5 İLİ KAPSAYAN BİR ARAŞTIRMA

 

 

Doç. Dr. Muhammet AKDİŞ - Yrd. Doç. Dr. Sabahat BAYRAK

Pamukkale Üniversitesi

İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi

Öğretim Üyeleri

 

I- GİRİŞ

 

Küçük ve orta boy işletmeler son yıllarda bütün dünyada dikkat çekici bir gelişme göstermişlerdir. Türkiye’nin ekonomik gelişmesinde de özellikle Anadolu’da ortaya çıkan ve birbiri ardına faaliyet göstermeye başlayan KOBİ(Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler)’lerin önemli  katkısı olmuştur. Bu işletmeler  ihracat ve üretimde  önemli başarılara imza atmışlardır.

İstihdam, üretim ve ihracat açısından ülke ekonomisinde vazgeçilmez bir konumda bulunan KOBİ’ler yönetsel ve finansal sorunlarla başa çıkmaya çalışmakta; bu sorunların çözümü de ekonominin geleceği açısından büyük önem arzetmektedir. Özellikle 1997 yılında Güneydoğu Asya’da başlayan ve bütün dünyayı etkisi altına alan finansal kriz ile sonrasında 1998 yılında görünen Rusya krizinin Türk KOBİ’lerini de önemli ölçüde etkilemiş olması ciddi bir ekonomik problem oluşturmuştur.

Biz bu çalışmamızda, Türkiye’deki KOBİ’lerin genel özelliklerini ortaya koyduktan sonra, özellikle finansal krizler konusundaki dayanıklılıklarını 5 İli kapsayan bir araştırma ile incelemeye çalışacağız.

 

II- KOBİ’LER  VE  TÜRKİYE EKONOMİSİ

 

Küçük ve orta büyüklükteki işletmelerin gelişme ve kalkınma hareketinde önemli roller üstlenmeleri, kriz ortamından kolaylıkla sıyrılabilmeleri büyük işletmeler için de bir uyarıcı olmuştur. Şiddetlenen uluslararası rekabetle birlikte, büyük şirketlerin zarar eden yapıları, küçülmenin ve büyümeyi yavaşlatmanın daha iyi olabileceği, değişimin temel dinamiğinin buradan geçtiği konusundaki fikirleri yaygınlaştırmıştır.[1] Çünkü II. Dünya Savaşından sonra Japonya’da başlayan hızlı ekonomik kalkınma hareketinin motor gücünü KOBİ’ler oluşturmuşlardır. 1970’li yıllardaki kriz sonrasında yapılan bilimsel çalışmalar ise ABD’nin bu krizden en az etkilendiğini, krizden daha az etkilenmesinde ticaret ve sanayide küçük ve orta büyüklükteki işletmelere verdiği önemin büyük etkisi olduğunu, 1988 yılından itibaren ABD’deki büyük ölçekli firmaların yaklaşık üçte bire varan oranda küçüldüğünü,[2] ortaya koymuşlardır. Bu durum ise 1960’lı yılların sonuna kadar devam eden büyük şirketler kurma eğiliminin, bu yıllardan sonra küçük işletme sayılarındaki artışla yer değiştirmesine sebep olmuştur.[3]

Gerçekten farklılaşan ve sürekli değişen ihtiyaçlar ve istekler, esnek ve dinamik bir üretim işleyişini gerekli kılmaktadır.[4] Bu da optimum üretim ölçeği küçültülmüş, yönetim ve denetim işlevleri etkinleştirilmiş, pazara uyum kabiliyetleri arttırılmış küçük ve orta büyüklükteki işletmelerle mümkün olabilmektedir. Özellikle son 10 yılda Japonya ve ABD gibi nisbeten geniş bir küçük işyeri sektörüne sahip olan ülkelerde, örneğin İngiltere gibi küçük işyeri sektörünün daha sınırlı olduğu ülkelere nazaran daha hızlı büyüme görülmesi de[5] bunun kanıtı olmaktadır.

Ancak ülkeler itibariyle KOBİ’lerin tanımı, ekonomideki büyüklükleri ve sorunları farklılaşabilmektedir.

 

A-    KOBİ Kavramı

 

Dünyada genel anlamda kabul görmüş bir KOBİ tanımlaması bulunmamaktadır. Bu konuda her ülkenin ekonomik özellikleri itibariyle belirlenmiş değişik ölçütler kullanılmaktadır. ABD’de istihdam edilen işçi sayısı ve satış tutarları nicel ölçüt olarak benimsenirken, nitel ölçüt olarak da işletme yönetimi ve sahipliğinin bağımsızlığı esas alınmaktadır. Genel olarak 1-100 arası işçi istihdam eden  işletmeler küçük, 100-500 arası işçi çalıştıran işletmeler ise orta büyüklükteki işletmeler olarak kabul edilmektedir.[6]

AB Komisyonu kararına göre en fazla 500’den az çalışanı olup yıllık cirosu 75 milyon ECU’ya ulaşan  işletmeler KOBİ olarak tanımlanmıştır. OECD’nin gruplandırmasına göre çalıştırdığı işçi sayısı 20’den az olan işletmeler çok küçük, 100’e kadar olan işyerleri küçük, 101-499 arasında olanlar ise orta büyüklükteki işletme sayılmaktadır.[7] Dünya Bankası ise 50’ye kadar işçi çalıştıran işyerlerini küçük işletme, 51-200 arası işçi çalıştıran işyerlerini ise orta ölçekli işletme olarak kabul etmektedir.[8]

Ülkemizde farklı kuruluşlarca farklı KOBİ tanımlamaları yapılmaktadır. KÜSGET(Küçük Sanayi Geliştirme Teşkilatı) 1-9 işçi çalıştıran işyerlerini küçük, 10-49 işçi çalıştıran işyerlerini orta, 50’den çok işçi çalıştıran işyerlerini ise büyük işletme olarak vasıflandırmıştır.[9] KOSGEB(Küçük ve Orta Ölçekli Sanayi Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlığı) Kuruluş Kanununa göre 1-50 arası işçi çalıştıran işletmeler küçük, 51-150 arasında olan işletmeler da orta ölçekli işletme sayılmaktadır. DİE(Devlet İstatistik Enstitüsü) 1-9 arası işçi çalıştıran işletmeleri küçük, 10-24 arasında olanları orta, 25’den fazla olanları ise büyük işletme olarak kabul etmektedir. İTO(İstanbul Ticaret Odası) 25 kişiye kadar işçi çalıştıran işletmeleri küçük işletme kabul ederken, TOSYÖV(Türkiye Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler, Serbest Meslek Mensupları ve Yöneticileri Vakfı) 10 işçiye kadar olan işletmeleri küçük, 11-100 arası işçi çalıştıran işletmeleri küçük ve orta ölçekli, 100’den fazla işçi çalıştıran işletmeleri ise büyük işletme olarak tanımlamaktadır.[10]

 

B-    Dünya’da ve Türkiye’de KOBİ’ler

 

Küçük işyerlerinin teknik yeniliklere daha yatkın, tüketici tercihlerine daha esnek karakterleri, konjonktürel dalgalanmalara uymadaki üstünlükleri, üretimdeki boşlukları daha hızlı doldurmaya katkıları, büyük firmalara yönelik olumlu etkileri, bölgeler arası dengeli büyümeye tesirleri, rekabetin teşvikinde oynadığı roller, bürokratik yapılarındaki dinamiklik, istihdam artışına yaptıkları katkılar, daha yakın yönetici-yönetilen ilişkileri gibi faktörler bütün dünyada KOBİ’leri önemli işletmeler haline getirmiştir.[11] Bu nedenle de AB 1986 yılında küçük ve orta büyüklükteki işletmelerin gelişmesine yönelik hedef ve stratejileri belirlemek için bir çalışma grubu oluşturmuş, ABD de aynı yıllarda küçük işletmeler idaresini kurmuştur.[12]

Türkiye ekonomisi içerisinde de KOBİ’ler önemli bir ağırlığa sahip bulunmaktadırlar. 1992 yılında yapılan genel sanayi sayımına göre mevcut 1.1 milyon işyerinin yaklaşık %99.6’sını 1-49 işçi çalıştıran işyerleri, %0.2’sini 50-99 arası işçi çalıştıran kuruluşlar, %0.2’sini ise 100’den fazla işçi çalıştıran işletmeler oluşturmaktadır. Buna göre Türkiye’deki mevcut işyerlerinin yaklaşık %98.8’inin KOBİ’lerden oluştuğu ortaya çıkmaktadır. KOBİ’ler istihdamda da önemli bir büyüklüğü temsil etmekte; mevcut 3.6 milyon çalışanın %72.5’i küçük işletmelerde, %4.2’si orta ölçekli işletmelerde çalışmaktadır.[13]

Dünyadaki  ve Türkiye’deki KOBİ’lerin ekonomi içindeki yerlerini Tablo.1 yardımı ile de incelemek mümkündür.  

 

Tablo:1 Bazı Ülkelerdeki Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelerin Ekonomideki Yeri

Ülkeler

Tüm İşletmeler İçindeki Yeri

Toplam İstihdamdaki Yeri

Toplam Yatırımlar İçindeki Yeri

Katma Değer İçindeki

Yeri

Toplam İhracat İçindeki Yeri

ABD

Almanya

Japonya

İngiltere

Fransa

İtalya

Hollanda

Hindistan

G.Kore

Tayland

Singapur

Türkiye

97.2

99

99.4

96

99

98

98

98.6

98.8

98

97

99.2

58

64

81.4

36

67

83

57

63

59

64

44

53

38

44

40

29.5

45

52

45

27.8

35

-

27

26.5

43

49

52

25

54

47

32

50

35

47

43

38

32

31

38

22

26

-

38

40

20

50

10

8

Kaynak:Halil Sarıaslan, Orta ve Küçük Ölçekli İşletmelerin Finansal Sorunları, Ankara, TOBB, 1994, s.24.

 

Tablo.1’den de görüldüğü gibi, hemen hemen bütün dünya ülkelerinde KOBİ tanımına giren işletmeler ekonomide önemli bir büyüklüğü temsil etmekte, istihdamda, yatırımda, katma değerde ve ihracatta önemli paylara sahip bulunmaktadırlar.

Ancak KOBİ’lerin toplam kredilerden aldıkları paylar ülkeler arasında önemli farklılıklar göstermektedir. Örneğin, ABD’de KOBİ’ler toplam kredilerden %42.7 oranında pay alırken, Almanya’da bu oran %31.1 olmakta, Japonya’da %50, G:Kore’de %47, Fransa’da %29, İngiltere ve Singapur’da %27, Hindistan’da %15.3 civarında bulunmaktadır. Türkiye’de ise KOBİ’lerin toplam krediler içindeki payı sadece %3’tür.[14] Diğer ülkeler ile kıyaslandığında Türkiye’deki KOBİ’lerin kredilerden aldıkları payların dramatik bir biçimde düşük olduğu görülmektedir. Bu durum ise Türkiye’deki KOBİ’lerin finansal sorunlarının da kaynağını oluşturmaktadır. Bu sorunlar Güneydoğu Asya ve sonrasında Rusya’da başgösteren krizlerle birlikte derinleşme eğiliminde olmuşlardır.

 

 

III-  ASYA, RUSYA KRİZİ VE TÜRK EKONOMİSİNE ETKİLERİ

 

Güneydoğu Asya ülkelerinden Tayland’ın para birimi Baht, Mayıs/1997’de, spekülatörlerin Tayland’ın ekonomik büyümesindeki yavaşlama ve politik istikrarsızlık gerekçesiyle satışa geçmesiyle birdenbire değer kaybetmeye başlamıştır. Tayland’ın kötü gidişi durduramaması ve parasını korumak amacıyla IMF’ye başvurması diğer bölge ülkelerinden Filipinler, Malezya, Endonezya ve Güney Kore paralarına karşı da spekülatif saldırıları gündeme getirmiştir.[15]

            Başlangıçta bölgesel bir kriz gibi görünen gelişmeler Hong Kong borsası ve onu takiben ABD ve diğer gelişmiş ülkeler borsalarındaki yüksek oranlı düşüşlerle bir anda global bir krize dönüşmüştür.[16] Temmuz/1997’den sonra geçen zaman içinde, Hindistan ve Pakistan’dan Meksika’ya, Güney Afrika’dan Rusya’ya, Brezilya ve Şili’den Kanada’ya kadar pek çok ülkede çoğu kez Asya krizi ile bağlantılı olabilecek rekor düzeyde para birimi değeri düşüşleri gerçekleşmiş[17] ve ülke paraları %18 ile %75 arasındaki oranlarda devalüe edilmişlerdir. Dünya ihracatının dörtte birinden fazlasını gerçekleştiren bu ülkelerdeki devalüasyon ise dünya piyasalarında bu ülkelerin rekabet gücünü arttırıcı yönde sonuçlar doğurmuştur.[18]

            Güneydoğu Asya’da meydana gelen krizin etkilerinin hafifletilmesine çalışılır iken Rusya’da 17 Ağustos 1998 tarihinde, ruble/dolar koridorunu 1 ruble 6 dolardan, 1 ruble 9.5 dolara devalüe eden, döviz rezervleri üzerinden yapılacak sermaye hareketlerine sınırlama getiren, banka hesaplarını donduran ve 90 günlük moratoryum ilan edilmesi ile sonuçlanan[19] yeni bir finansal kriz patlak vermiştir.

            Gerek Asya’da yaşanan ve gerekse Rusya’da patlak veren krizlerin Türkiye’yi dış ticaret ve mali piyasalar yönüyle etkilemesi beklenmiştir.[20] Çünkü:

 

i)     Türkiye, Doğu Asya Ülkeleri ile hemen, hemen aynı malları üreten bir ülkedir. Bu ülkeler mali sıkıntıdan kurtulabilmek için mallarını ucuza satmaya başlayacaklar, bu da Türkiye’nin rekabet şansını olumsuz etkileyecektir.

ii)      Dünyada kriz nedeniyle büyüme yavaşlayacaktır. Bu da Türkiye’nin büyümenin yavaşladığı ülkelerle olan ticaretinin azalması anlamına gelmektedir. Bu durum dış ticaret gelirlerimizin küçülmesine, turizm gelirlerimizin azalmasına neden olabilecektir.

 

            Mali piyasalar yönüyle beklenen etkiler ise farklı olmuştur. Öncelikle, Asya Krizi uluslararası yatırımcıların portföy oluşturma sürecindeki eğilimlerinde köklü değişiklikler meydana getirmiştir. Bu yatırımcılar, en azından piyasalarda yeni bir denge oluşana kadar gelişmekte olan ülkeler ve hisse senedi borsaları gibi nisbeten riskli piyasalardan çıkma eğilimi taşıyacaklardır. Dolayısı ile global piyasalarda yaşanan çalkantıların ve belirsizlik ortamının düşük kredi notuna sahip olan ve kısa vadede yüksek sermaye girişi bekleyen Türkiye üzerinde az da olsa olumsuz bir etkisi olması kaçınılmaz görülmüştür.[21]

            En önemlisi ise Asya ve Rusya krizi ülkemizde daraltıcı ekonomik politikalar uygulandığı bir döneme rastlamıştır. Dünyadaki gelişmeler  piyasalarımızdan yaklaşık 565 milyon dolarlık bir sermaye çıkışına yol açmıştır. Rusya krizi ise reel ekonomiyi daha derinden etkilemiş ve toplamda yaklaşık 9 milyar dolarlık bir ihracat azalması gerçekleşmiştir.[22] Bu rakam Türkiye ihracat rakamları arasında büyük bir tutarı temsil etmektedir. 

            İhracat açısından Türkiye’nin bölge ülkeleri ile olan rekabeti tekstil-giyim başta olmak üzere çeşitli sektörlerde yoğunlaşmaktadır.  Türkiye’nin en büyük giyim pazarı AB’dir.  Bölge ülkelerinin (Singapur, Filipinler, Tayvan, Malezya, Güney Kore, Tayland ve Endonezya) AB’ye yaptıkları toplam tekstil ve giyim ihracatı 1996 rakamlarına bakıldığında Türkiye ihracatına yaklaşmaktadır. AB Gümrük Birliği Üyesi olmak AB açısından bir rekabet avantajı sağlasa bile ABD için böyle bir avantaj söz konusu değildir.[23]

            Dolayısı ile Asya krizi sonrasında şiddetli bir uluslararası rekabetle karşı karşıya kalan, Rusya krizi ile de önemli bir ihraç pazarını kaybeden Türk KOBİ’leri önemli bir zorluklarla karşı karşıya kalmışlar, ancak bu krizi de çok büyük yıkımlara yol açmadan atlatma becerisini de göstermişlerdir.

 

IV- TÜRKİYE’DEKİ KOBİ’LERİN FİNANSAL YAPISI VE FİNANSAL KRİZLERE DAYANIKLILIĞI

 

Türkiye ekonomisinde önemli bir yere sahip bulunan KOBİ’lerin son Asya ve Rusya krizi sonrasında karşılaştıkları finansal zorluklar ile bu zorlukları aşmakta gösterdikleri davranışlar önem arzetmektedir.  Bu nedenle incelememizde de bu konunun ortaya konulması öncelik taşımaktadır.

 

A- Araştırmanın Yöntemi

 

Dünya ve Türkiye ekonomisinde büyük öneme sahip bulunan KOBİ’lerin son Asya ve Rusya krizi sonrası gösterdikleri performans ve finansal krizler konusundaki dayanıklılıkları bu çalışmada ANKET yöntemi ile incelenmiştir. Bu amaçla Türkiye’nin parlayan yıldızı ve “Anadolu Kaplanları” olarak ifade edilen Çorum, Denizli, G.Antep, K.Maraş, ve Kayseri illeri pilot iller olarak seçilmiştir. Gerçekten 1990-1996 dönemi teşvik belgesi alan yatırımların dağılımına bakıldığında[24] K.Maraş 1990’lı yılların yatırımlarından %6.4 pay alarak yatırım sıralamasında dördüncü; G.Antep %5.8’lik payla altıncı; Denizli %2.4’lük oranı ile onuncu, Kayseri %1.6’lık oranı ile hemen Denizli’nin arkasında onbirinci sırada yer almakta, Çorum ise yine gelişme performansı ile bu illere yakın özellikler göstermektedir. Türkiye’nin 500 Büyük Sanayi Kuruluşu içerisinde bu illerden 31 firma yer almakta, hatta 40. sıradaki firma 1998’de 70.sırada farklı isimle yer alan bir G.Antep firması olmaktadır.[25] Ayrıca İstanbul gibi geleneksel merkezlerin dışında kalan ve gelişme dinamikleri itibariyle öne geçen iller arasında bahsi geçen illerin dikkat çekici bir gelişme gösterdikleri belirtilmektedir.[26] Bu nedenle bu iller örnek il olarak belirlenmiş  ve herbir ildeki 20 ila 500 arasında işçi çalıştıran yaklaşık 100-120 işletme seçilerek bu işletmelere anketler  dağıtılmıştır. Dağıtılan anketlerin yine yaklaşık 50’ye yakını doldurmuş haliyle geriye dönmüştür.

İstatistiki araştırmalarda, tesadüfi hata içeren örneğin gözlemi ile elde edilen frekans dağılımının spesifik bir dağılıma makul ölçüde uygun olup olmadığını veya frekansların aynı zamanda iki vasfa göre dağılımına dayanan fiili ve teorik frekans dağılımları arasındaki farkların tesadüfi hatalara verilip verilemeyeceğini belirlemek için daha geniş ve genel bir teknik olarak  Ki-kare  analizi kullanılmaktadır.[27]  Çalışmamızda elde edilen sonuçlar da SPSS for Windows 9.0 programı temelinde  Ki-kare uygunluk testine tabi tutularak[28] değerlendirmeye alınmıştır.

 

B- Araştırmada Elde Edilen Bulgular

 

Türkiye’deki KOBİ’lerin genel görünümlerini ve finansal krizlere dayanıklılığını ortaya koymayı amaçlayan araştırmamızla ilgili bilgiler ve sonuçları aşağıda belirtilmektedir.

 

1- Araştırmaya Esas Alınan İşletmeler İle İlgili Genel Bilgiler

 

Araştırmaya esas alınan iller ve bu illerde denek olarak seçilen işletmeler ile ilgili bilgiler aşağıda verilmektedir.

 

a- Ankete Katılım Oranı

 

Anketimize katılım oranları Tablo.2’deki gibidir. Burada da görüldüğü gibi anketimize katılım oranı %40-60 düzeyinde olmuştur. Bu oran da bu tür çalışmalar için olumlu bir oran olarak değerlendirilmektedir.

 

Tablo:2 İller ve Ankete Katılım Durumları

İller

Dağıtılan Anket Sayısı

Geriye Alınan Anket Sayısı

Geri Dönüşüm Yüzdesi(%)

Çorum

Denizli

G.Antep

K.Maraş

Kayseri

TOPLAM

90

120

130

75

120

535

54

59

55

37

52

257

60

49

42

49

43

48

 

 

b- İşletme Sahiplerinin Yaş  ve Öğrenim Durumları

 

Anketimize katılan işletme sahiplerinin yaş ve öğrenim durumları Tablo.3’te gösterilmektedir.

 

Tablo:3 İşletme Sahiplerinin Yaş ve Öğrenim Durumları

Yaş Grubu

Adet

%

Öğrenim Durumu

Adet

%

Cevapsız

9

3,5

Cevapsız

9

3,5

18-24

10

3,9

İlkokul

14

5,4

25-34

59

23,0

Ortaokul

11

4,3

35-44

121

47,1

Lise ve Dengi Okul

82

31,9

45-54

53

20,6

Fakülte ve Yüksekokul

128

49,8

55'den Fazla

5

1,9

Yüksek Lisans

13

5,1

Toplam

257

100,0

Toplam

257

100,0

 

Tablo.3’ten de görüldüğü gibi, KOBİ tanımına giren işletme sahiplerinin yaş  düzeyleri orta yaş grubu olan 25-44 yaş arasını kapsamaktadır. İşletme sahiplerinin öğrenim durumlarına bakıldığında da, küçük ve orta boy işletmelerde eğitim düzeyinin yükselmekte olduğu, lise ve sonrası yüksek tahsilli işletme sahibi sayısının  genel toplamın yaklaşık %80’ini oluşturduğu görülmektedir.

 

c- İşletmelerin Sektörel Dağılımı, Çalıştırdığı İşçi Sayısı ve Sabit Sermaye Yatırım Tutarları

 

Anketimize katılan işletmelerin yatırım grupları itibariyle dağılımı ile çalıştırdıkları işçi sayıları ve toplam sabit sermaye yatırım tutarları Tablo.4’te gösterilmektedir. Burada da görüldüğü gibi,  toplam içinde 105 adet ve %41’lik pay tekstil ve konfeksiyon sektörüne ait bulunmaktadır.

 

Ankete katılan işletmelerin sektörel dağılımı Türkiye’nin son yıllarda başarı gösterdiği sanayi sektörleri ile uyum içerisindedir. 1997-1998 yıllarında verilen yatırım teşvik belgelerine bakıldığında, dokuma ve tekstil sektörüne verilen yatırım teşvik belgelerinin imalat sanayii toplamı içinde yaklaşık üçte birine karşılık geldiği görülmektedir.[29] Ankete katılan işletmelerin çalıştırdıkları işçi sayılarının 35-200 işçi çalıştıran işyerleri  arasında yoğunlaştığı da Tablo.4’ten izlenebilmektedir. Bu aralıktaki kümülatif oran ise %88.3’e ulaşmaktadır. Anket yapılan sektörlerin emek-yoğun işletmeler olduğu da göz önünde bulundurulduğunda bu durum yaklaşık olarak Türkiye profilini yansıtan bir oran olmaktadır. Aynı tabloda anket yapılan işletmelerin sabit sermaye yatırım tutarlarının da 100 bin dolar ile 5 milyon dolar arasında yoğunlaştığı görülmektedir. Bu aralıkta sabit sermaye yatırımı bulunan işletmelerin toplam içindeki payı %66 oranındadır.

 

Tablo:4 İşletmelerin  Sektör, İstihdam ve Yatırım Özellikleri

 

Konfeksiyon

 

 

 

 

 

 

Sektörler

Adet

%

İşçi Adedi

Adet

%

Yatırım Tutarı

Adet

%

Tekstil ve

Konfeksiyon

105

40,9

35-50

112

43,6

Cevapsız

16

6,2

Deri ve

2

,8

51-100

57

22,2

100 Bin Dolardan Çok

33

12,8

Gıda Sanayii

31

12,1

101-150

20

7,8

100-500 Bin Dolar Arası

62

24,1

Metal Sanayii

54

21,0

151-200

17

6,6

500 Bin -1 Milyon Dolar Arası

39

15,2

Mobilya ve Döşemecilik

13

5,1

201-300

21

8,2

1 Milyon-5 Milyon Dolar Arası

69

26,8

Diğer

52

20,3

301'denÇok

30

11,7

5 Milyon Dolardan Çok

38

14,8

Toplam

257

100

Toplam

257

100

Toplam

257

100

 

 

2- KOBİ’lerin Finansal Yapıları

 

Türkiye’de faaliyet gösteren ve KOBİ çerçevesi içinde değerlendirilen firmaların finansal yapılarının zayıf olduğu ve sorunlar sıralamasında finansal sorunların öncelikli olarak yer aldığı çeşitli uygulamalı araştırmalarda ortaya konulmuş bulunmaktadır.[30] KOBİ’lerin öz-kaynaklarının yetersiz olması, yabancı kaynak kullanımını zorunlu hale getirmekte, ancak yabancı kaynak kullanımında ekonomik istikrarsızlık, kurumsallaşma eksikliği, bürokratik engeller, faiz oranlarının yüksekliği gibi nedenler sorun yaratmaktadırlar. [31] Araştırmamızda bu sorunun güncelliği incelenmeye çalışılacaktır.

 

a-      İşletmelerin Sermaye Yapıları

 

Anketimize katılan ve Türkiye profilini yansıttığını düşündüğümüz işletmelerin finansman durumları Tablo.5’te gösterilmektedir.

 

Tablo:5 İşletmelerin Sermaye Yapıları

 

Adet

%

Kümülatif %

Cevapsız

6

2,3

2,3

Tamamen Özkaynak

212

82,5

84,8

Tamamen Yabancı Kaynak

4

1,6

86,4

%10-30 Yabancı Kaynak

20

7,8

94,2

%31-50 Yabancı Kaynak

12

4,7

98,8

%51-60 Yabancı Kaynak

3

1,2

100,0

Toplam

257

100,0

 

 

            Tablo.5’ten de görülebildiği gibi, Türkiye’de KOBİ’ler genelde öz-kaynakları ile kurulmuş işletmelerdir. Yabancı kaynaklara dayalı veya yabancı kaynak destekli işletme oranı toplamda %17 civarında kalmaktadır. Ancak bu işletmeler  en azından kısa vadeli finansman ihtiyaçları için yabancı kaynak kullanmak ihtiyacındadırlar. Bu durum da aşağıda gösterilmektedir.

 

b-      İşletmelerin Kredi Kurumuna Bakışları

 

            İşletmelerin döner sermaye ihtiyaçlarını kısa vadeli kredilerle karşılamaları kaçınılmazdır. Anketimize katılan işletmelerin kredi konusuna bakış açıları da zaten kısa vadeli finansman ihtiyaçlarını karşılamak ve yeni yatırımları finanse etmek gibi amaçlara bağlı bulunmaktadır. Tablo.6’da da görüldüğü gibi krediyi uzun vadeli finansman ihtiyacını karşılamak amacıyla kullananların oranı %11 civarında kalmaktadır.

 

Tablo:6 Kredilerin İşletmelere Sağladığı Faydalar

 

Adet

%

Kümülatif %

Cevapsız

73

28,4

28,4

Yeni Yatırımları Finanse Etmek

65

25,3

53,7

Uzun Vadeli Finansman İhtiyacını Karşılama

30

11,7

65,4

Kısa Vadeli Finansman İhtiyacını Karşılama

80

31,1

96,5

Diğer

9

3,5

100,0

Toplam

257

100,0

 

 

            Kredi kullanımının faydasını daha çok kısa vadeli finansman ihtiyacını karşılamak ve yeni yatırımlarını finanse etmek olarak gören firmaların kullanım yerleri de bu konuda bir fikir vermektedir. Tablo.7’de görüldüğü gibi, firmalar aldıkları krediyi, yatırım amacı dışında da rahatlıkla kullanabilmektedirler. Krediyi amacı çerçevesinde kullananların oranı sadece %30 civarında kalmaktadır.

 

Tablo:7 Kredilerin Kira, Sigorta, Vergi, Özel Borç Gibi Alanlarda Kullanma Durumu

 

Adet

%

Kümülatif %

Cevapsız

59

23,0

23,0

Kullanıyoruz

28

10,9

33,9

Mecbur Kalırsak Kullanıyoruz

80

31,1

65,0

Kullanmıyoruz

79

30,7

95,7

Diğer

11

4.3

100,0

Toplam

257

100,0

 

 

Tablo.7’nin istatistiki analizinde ulaşılan sonuçlar ise şöyledir:

Ho:Kullanılmaktadır. Hı: Kullanılmamaktadır

Test Türü       Bul.Değer      Güven D.     Serbestlik D.     Tablo D.      K. Hipotezi

Ki-Kare            75.65             0.95                 3                 7.815             Ho

Dolayısı ile, işletmelerin krediyi amacı dışında kullandıkları tezi doğrulanmış olmaktadır.

 

c-      İşletmelerin Kredi Kullanma Durumları

 

            Yukarıdaki bölümde de ortaya çıktığı gibi, anketimize katılan işletmelerin büyük çoğunluğu krediyi kısa vadeli bir finansman aracı olarak görmekte ve ihtiyaç duyduklarında da krediyi pekala amacı dışında kullanabilmektedirler. Bu nedenle krediye dayalı uzun vadeli yatırımlara girişmemekte, hatta kısa vadeli ihtiyaçlarını başka yollarla karşılayabildikleri sürece de kredi almamayı tercih etmektedirler.

                     Türkiye’deki KOBİ’lerin kredi kullanma durumları da Tablo.8’de gösterilmektedir.

 

Tablo:8 İşletmelerin Kredi Kullanma Durumları

 

Adet

%

Kümülatif %

Cevapsız

4

1,6

1,6

Kullanıyor

85

33,1

34,6

Kullanmıyor

101

39,3

73,9

Zorunlu Hallerde Kullanıyor

67

26,1

100,0

Toplam

257

100,0

 

 

Tablo.8’de de görüldüğü gibi ankete katılan işletmelerin %33’ü kredi kullanmakta, %39’u kullanmamakta, yaklaşık %26’sı da zorunlu hallerde krediye başvurmaktadır. Bu durum ülkemizde en azından KOBİ’ler açısından kredi kullanımında problem olduğunu ortaya koymaktadır.

 

Tablo.8’in istatistiki analizinde ulaşılan sonuçlar ise şöyledir:

Ho:Kullanılmaktadır. Hı: Kullanılmamaktadır.

Test Türü       Bul.Değer      Güven D.     Serbestlik D.     Tablo D.      K. Hipotezi

Ki-Kare               6.86               0.05              2                 5.99               Ho

Dolayısı ile işletmelerin kredi kullandıkları sonucu doğrulanmaktadır.

 

            d- İşletmelerin Kredi Kullanmama Nedenleri

 

            İşletmelerin kredi kullanımındaki çekingenlikleri araştırıldığında bunun büyük oranda kredi faizlerinin yüksekliğinden kaynaklandığı ortaya çıkmıştır. Burada beliren bir başka konu da Türkiye’deki KOBİ’lerin küçük bir bölümünün %8 gibi bir oranla  geleneksel değerler sebebiyle faiz ve faizli kredi kullanmama eğiliminde olmasıdır.

 

Tablo:9 İşletmelerin Kredi Kullanmama Nedenleri

 

Adet

%

Kümülatif %

Cevapsız

98

38,1

38,1

Öz Sermayemiz Yederlidir.

59

23,0

61,1

Faiz Oranları Çok Yüksektir

62

24,1

85,2

Bankalar Ticari Hayatta Katı ve Acımasızdır.

11

4,3

89,5

Teminat Gösterme Zorunluluğu Vardır.

3

1,2

90,7

Kredilerin Geri Ödeme Süreleri Kısadır.

3

1,2

91,8

Geleneksel Değerlerimiz Sebebiyle Faizle Çalışmak İstemeyiz

21

8,2

100,0

Toplam

257

100,0

 

 

            Tablo.9’da da görüldüğü gibi, önceki sorumuzda kredi kullandığını beyan edenler dışındaki işletmelerin büyük çoğunluğu(%69,4) faiz oranlarındaki yükseklik sebebiyle kredi kullanmadıklarını birinci öncelikli olarak ifade etmişlerdir. Kredi kullanmamaktaki ikinci sebep ise işletmelerin öz-sermayelerine güvenmeleridir. Öz-sermaye kullanımının da kredi konusundaki zorluklardan kaynaklandığı düşünüldüğünde, faiz oranlarının KOBİ’ler açısından büyük bir sorun oluşturduğu kabul edilecektir.

 

            e- İşletmelerin Finansman Kaynakları

 

            Kredi olayına soğuk bakan KOBİ’lerin  kısa vadeli finansman ihtiyaçlarını nasıl karşıladıkları da Tablo.10’da görülmektedir.

            Tablo.10’dan da izlenebildiği gibi, kredi kullanmayan işletmeler bu ihtiyaçlarını büyük oranda işletme karından belli bir oranda pay ayırarak veya işletmeye yeni sermaye koyarak karşılamaktadırlar. Bu da bir anlamda krediden kaçışla başlayan öz-sermaye gücüne dayalı bir finansman şekli olmaktadır.

 

Tablo:10 Kredi Kullanılmıyorsa Finansman İhtiyacı Nasıl Karşılanıyor

 

Adet

%

Kümülatif %

Cevapsız

94

36,6

36,6

İşletme Kârından Belli Bir Pay Ayırarak

117

45,5

82,1

Yeni Sermaye Koyarak

36

14,0

96,1

Diğer

10

3,9

100,0

Toplam

257

100,0

 

 

           

Kredi kullanma durumunda olan işletmelerin ise finansman ihtiyaçlarını karşılama kaynakları Tablo.11’de gösterilmektedir.

 

Tablo:11 Kredi Kullanan İşletmelerin Kredi Kaynakları

 

Adet

%

Kümülatif %

Cevapsız

107

41,6

41,6

Banka

121

47,1

88,7

Özel Finans Kurumları

8

3,1

91,8

Serbest Piyasa

1

,4

92,2

Eş Dost

12

4,7

96,9

Satıcı Kredisi

6

2,3

99,2

Gayri Menkul Satışlarından

1

,4

99,6

Diğer

1

,4

100,0

Toplam

257

100,0

 

 

            Tablo.11’de de görüldüğü gibi kredi kullanmadığını beyan eden ve bu sorumuzu cevapsız bırakan işletmeler dışındaki yaklaşık 150 firmanın 121’i kredi kullanma konusunda bankaları tercih ettiğini işaret etmektedir. Diğer finansman şekilleri kredi kullanımında tali uygulamalar olarak kalmaktadır. Esas olmayan finansman şekilleri içerisinde eş-dost kredisi denilen geleneksel kredi alışverişlerinin de belli ölçüde uygulanmakta olduğu anlaşılmaktadır. Bu oran kredi kullanan 150 firmanın %8’ine karşılık gelmektedir. 

 

            f- KOBİ’lerin Finansman Konusundaki Zorlukları

 

            Daha önceki açıklamalardan da anlaşıldığı gibi, Türkiye’de KOBİ’ler kredi konusunda çekimser davranmakta, kısa ve uzun vadeli finansman ihtiyaçlarını daha çok öz-kaynakları ile karşılamaktadırlar. Ancak KOBİ’lerin yaratıcılık, büyüme ve varlıklarını devam ettirmeleri; piyasa paylarını koruma ve dışa açılmalarını sağlamaları kaynak sorununu çözmelerine bağlı bulunmaktadır.[32] Bu konudaki sorunların kaynakları da Tablo.12’de gösterilmektedir. 

 

Tablo:12 Finansman Konusunda Karşılaşılan Sorunlar

 

Adet

%

Kümülatif %

Cevapsız

25

9,7

9,7

Kredi Maliyetlerinin Yüksek Oluşu

95

37,0

46,7

Özkaynak Yetersizliği

23

8,9

55,6

Kredi Alamama

9

3,5

59,1

Vadeli Satışların Çokluğu

68

26,5

85,6

Fiyat Artışlarına Yetişememe

28

10,9

96,5

Hepsi

9

3,5

100,0

Toplam

257

100,0

 

 

            Tablo.12’den de görüldüğü gibi, KOBİ’lerin finansman konusundaki en büyük sorunları kredi maliyetlerinin yüksekliğinden kaynaklanmaktadır. Zaten daha önce yapılmış olan çalışmalar da bu konuyu doğrular nitelikte bulunmuştur.[33] Vadeli satışların çokluğu(%26,5) ve enflasyona uygun fiyat ayarlaması yapamama(%11), enflasyonun zorladığı fiyat artışlarına yetişememe(%10,9)’un zorladığı kısa vadeli finansman ihtiyacı öz-kaynaklarla da finanse edilemeyince(%9), krediye büyük bir ihtiyaç doğmaktadır. Kredi maliyetlerinin yüksekliği sebebiyle(%37) bu kaynak da kullanılamadığında büyüyememe ve yeni yatırım yapamama sorunlarıyla karşılaşılmaktadır.

            Zaten kredi faizlerinin yüksekliği sebebiyle, krediyi faiziyle birlikte ödedikten sonra elde kar kalması imkanı azalmaktadır. Bu konudaki göstergeler de Tablo.13’te sunulmaktadır.

 

Tablo:13 Kredileri Faiziyle Geri Ödeme Durumunda Kar Elde Etme İmkanı

 

Adet

%

Kümülatif %

Cevapsız

57

22,2

22,2

Mümkündür

52

20

42,4

Mümkün Değildir

131

51,0

93,4

Diğer

17

6.6

100,0

Toplam

257

100,0

 

           

Tablo.13’ten de görüldüğü gibi kredi faizlerinin yüksekliği sebebiyle karlılık da küçülmekte, kredileri faiziyle birlikte geri ödedikten sonra kar edebilen işletmelerin oranı %20 civarında kalmaktadır.

 

Tablo.13’ün istatistiki analizinde ulaşılan sonuçlar ise şöyledir:

Ho: Kar elde imkanı yoktur. Hı: Kar elde etme imkanı vardır.

Test Türü       Bul.Değer      G. Düzeyi    Serbestlik D.     Tablo D.      K. Hipotezi

Ki-Kare            102.31            0,05                  2                 5.99               Ho

Dolayısı ile krediyi faiziyle birlikte geri ödeme durumunda kar elde etme imkanının bulunmadığı anlaşılmaktadır.

 

            Kredi maliyetlerinin yüksekliğinin yol açtığı çekimserlik yanında diğer kredi kaynaklarına olan müracaatın da yeterli düzeyde olmaması sebebiyle, toplam firmaların ancak yaklaşık %41’i kredi ihtiyaçlarını temin edebilmektedir. Çok azını temin edebilen(%15,6) ve edemeyenler(%11,3) de dikkate alındığında çoğunluğun belli şekilde kredi ihtiyaçlarını teminde zorlandıkları anlaşılmaktadır. Bu durum da Tablo.14’te gösterilmektedir.

 

Tablo:14 Kredi İhtiyacını Temin Edebilme Durumu

 

Adet

%

Kümülatif %

Cevapsız

68

26,5

26,5

Edebiliyoruz

106

41,2

67,7

Edemiyoruz

29

11,3

79,0

Çok Azını Temin Edebiliyoruz

40

15,6

94,6

Diğer

14

5,5

100,0

Toplam

257

100,0

 

 

Tablo.14’ün istatistiki analizinde ulaşılan sonuçlar ise şöyledir:

Ho: Edilebilmektedir. Hı: Edilememektedir.

Test Türü       Bul.Değer      G. Düzeyi    Serbestlik D.     Tablo D.      K. Hipotezi

Ki-Kare            104.60            0,05                  3                 7.81               Ho

Dolayısı ile  kredi ihtiyaçlarının temin edilebildiği söylenebilecektir.

 

            g- İşletmelerin Diğer Kredi Kaynaklarını Kullanma Durumları

 

            Kredi maliyetlerinin yüksekliği sebebiyle krediye uzak duran veya kredi temininde zorlanan işletmelerin diğer kredi kaynaklarına müracaat durumları Tablo.15, Tablo.16 ve Tablo.17’de gösterilmektedir.

 

            Tablo.15’in incelenmesi ile de görüleceği üzere, anketimize katılan işletmelerin %65 gibi büyük bir  bölümü kredi dışındaki finans tekniklerinden yararlanmamakta, Leasing, Factoring gibi dünyada yaygın bir uygulama alanı bulan finansman tarzları KOBİ’lerde yaklaşık %19 gibi bir oranla cevap bulabilmektedir. Bu da finans zorluklarının alternatif çözüm imkanlarını işlemez hale getirmektedir. Teşvikli kredi kullanımında karşılaşılan durum da bundan pek farklı değildir.

 

Tablo:15 İşletmelerin Diğer Finans Tekniklerinden Yararlanma Durumu

 

Adet

%

Kümülatif %

Cevapsız

34

13,2

13,2

Yararlanmıyor

168

65,4

78,6

Leasing'den Yararlanıyor

39

15,2

93,8

Factoring’den Yaralanıyor

11

4,3

98,1

Forfaiting ve Diğerleri

5

1,9

100

Toplam

257

100,0

 

 

Tablo.15’in istatistiki analizinde ulaşılan sonuçlar ise şöyledir:

Ho: Yararlanılmamaktadır. Hı: Yararlanılmaktadır.

Test Türü       Bul.Değer      G. Düzeyi    Serbestlik D.     Tablo D.      K. Hipotezi

Ki-Kare            180.60            0,05                  2                 5.99               Ho

Dolayısı ile diğer finans tekniklerinden yararlanılmadığı ortaya çıkmaktadır.

           

Tablo.16’da da görülebileceği gibi, teşvikli krediler konusunda KOBİ’ler isteksiz davranmaktadırlar. Ankete katılan firmaların sadece %30’u teşvikli kredi kullanırken, teşvikli kredi kullanmayanların oranı %40; teşviki olduğu halde kredi kullanmayanların oranı %19 civarında bulunmaktadır. Bu da teşvikli kredi kullanmakla birlikte teşvikli kredi kullanımında da genel bir çekimserliği ortaya koymaktadır.

 

Tablo: 16 Teşvikli Kredi Kullanma Durumu

 

Adet

%

Kümülatif %

Cevapsız

22

8,6

8,6

Kullanıyoruz

78

30,4

38,9

Kullanmıyoruz

104

40,5

79,4

Teşvikimiz Var Ancak Kredi Kullanmıyoruz

53

20,7

100

Toplam

257

100,0

 

 

Tablo.16’nın istatistiki analizinde ulaşılan sonuçlar ise şöyledir:

Ho: Kullanılmamaktadır. Hı: Kullanılmaktadır.

Test Türü       Bul.Değer      G. Düzeyi    Serbestlik D.     Tablo D.      K. Hipotezi

Ki-Kare            16.60             0.05                 2                 5.99               Ho

Dolayısı ile teşvikli kredi kullanılmadığı sonucu kabul edilmektedir.

 

            Bu durumun sebebi de Tablo.17’de görülmektedir. Tablo.17’de de izlenebildiği gibi teşvikli kredilerdeki problemler konusuna  yaklaşık %63’lük firma cevap vermemiştir. Cevapsızlık da bu konudaki ilgisizliğin bir göstergesidir. Yani teşvikler konusunda KOBİ’lerde bir istek uyandırılamamıştır. Bunun dışında teşvikli kredilerde de, gerek verilen kredilerin azlığı, gerek vadelerinin kısalığı, gerek faiz oranlarının piyasaya yüksek gelmesi gibi problemler de bulunmaktadır.

 

Tablo:17 Teşvikli Krediler Konusundaki Problemler

 

Adet

%

Kümülatif %

Cevapsız

162

63

63

Problem Yok

25

9,7

72,8

Verilen Krediler Çok Azdır

25

9,7

82,5

Vadeleri Kısadır

8

3,1

85,6

Faiz Oranları Yüksektir

17

6,6

92,2

Teminat Olarak Gayrimenkul İstenmektedir

8

3,1

95,3

Diğer

4

1,6

96,9

Teşvikli Kredi Kullanmıyoruz

8

3,1

100,0

Toplam

257

100,0

 

 

3- Asya-Rusya Krizi ve Türkiye’deki KOBİ’lerin Finansal Krizlere Dayanıklılığı

 

            Güneydoğu Asya’da başlayan ve daha sonra Rusya, Brezilya gibi ülkelerle devam ederek bütün dünyayı kapsayan finansal kriz, Türkiye ekonomisinde de belirgin bir şekilde hissedilmiştir. Krizin finansal karakteri, zaten finansal zorluklar içinde olan ve üst bölümde de bu durumları ortaya çıkan Türk KOBİ’lerini şiddetli bir şekilde etkilemiştir.

 

a- KOBİ’lerin Krizden Etkilenme Durumları

 

Türkiye’deki KOBİ’ler Asya’da başlayan krizden etkilenmişlerdir. Ancak bu etkinin derecesi farklı olmuştur. Bu konudaki ilk gösterge işletmelerin bu krizi nasıl değerlendirdikleridir.

 

Tablo:18 İşletmenizin Krizden Etkilenme Durumu

 

Adet

%

Kümülatif %

Cevapsız

21

8,2

8,2

Tamamen Etkiledi

89

34,6

42,8

Üretimimiz Azaldı

64

24,9

67,7

Finansman Sıkıntılarımız Arttı

27

10,5

78,2

Hammadde ve Tedarik Zorluklarımız Oldu

18

7,0

85,2

Hiç Etkilemedi

33

12,8

98,1

Diğer

5

1,9

100,0

Toplam

257

100,0

 

 

 

Tablo.18’den de görüldüğü gibi, krizden hiç etkilenmediğini söyleyenler %12.8 oranında kalmakta, diğer büyük çoğunluk belli şekilde krizden etkilendiğini söylemektedir. Zaten bu durumu anketimize katılan KOBİ’lerin yıllar itibariyle kapasite kullanım oranlarından da görmek mümkündür.

 

Tablo.18’in istatistiki analizinde ise aşağıdaki sonuçlar elde edilmiştir:

Ho: Etkilenmiştir. Hı: Etkilenmemiştir.

Test Türü       Bul.Değer      G. Düzeyi    Serbestlik D.     Tablo D.      K. Hipotezi

Ki-Kare            123.54            0.05                 5                 11.07             Ho

Dolayısı ile krizden etkilenildiği sonucu kabul edilmektedir.

 

Tablo:19 Yıllar İtibariyle Kapasite Kullanım Oranları

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Kapasite Kullanımı

1998

1999

 

Adet

%

Adet

%

 

Cevapsız

29

11,3

25

9,7

 

% 45-54

26

10,1

31

12,1

 

% 55-64

28

10,9

34

13,2

 

%65-74

32

12,5

33

12,8

 

%75-84

45

17,5

33

12,8

 

% 85-95

46

17,9

38

14,8

 

% 100

19

7,4

15

5,8

 

Diğer

32

12,5

48

18,7

 

Toplam

257

100,0

257

100,0

 

 

Tablo.19’un incelenmesi ile de görüleceği gibi kriz sonrası yıllar olan 1998 ve 1999’da kapasite kullanım oranlarında belirli bir düşüş yaşanmıştır. Türkiye’de ortalama küçük imalat sanayii kapasite kullanım oranının geçmiş yıllar itibariyle %70 civarında olduğu düşünüldüğünde,[34] 1998 yılında bu oranı yakalayan işletmeler %80, 1999 yılında ise %66 civarında kalmaktadır.

 

b- Krizin İç Piyasalar Üzerindeki Etkileri

 

Güneydoğu Asya’da başlayan kriz Türkiye’de faaliyet gösteren KOBİ’lerin üretim ve satış imkanlarını etkilemiştir.

Tablo.20’den de görüleceği gibi, üretim hacmi krizden etkilenmeyen işletme sayısı yaklaşık %18’dir. Diğer işletmelerin tümü belli ölçüde krizden etkilenmişlerdir. Hatta üretim hacmi tamamen duran işletmeler bile söz konusudur.

 

Tablo:20 Krizin Üretim Hacmine Etkisi

 

Adet

%

Kümülatif %

Cevapsız

40

15,6

15,6

Hiç Etkilemedi

46

17,9

33,5

% 15 Ve Altında Düşme Oldu

23

8,9

42,4

% 16-30 Azaldı

56

21,8

64,2

% 31-45 Azaldı

23

8,9

73,2

% 46-60 Azaldı

45

17,5

90,7

% 61-90 Azaldı

13

5

95,7

Satışlarımız Durdu

11

4,3

100,0

Toplam

257

100,0

 

 

Tablo:20’nin istatistiki analizinde ise aşağıdaki sonuçlar elde edilmiştir:

Ho: Etkilemiştir.Hı: Etkilememiştir.

Test Türü       Bul.Değer      G. Düzeyi    Serbestlik D.     Tablo D.      K. Hipotezi

Ki-Kare            61.22             0.95                 6                 10.64             Ho

Dolayısı ile krizin üretim hacmini etkilediği kabul edilmektedir.

 

Bu durum kaçınılmaz olarak iç piyasa fiyatlarını da etkilemiştir. Tablo.21’de izlendiği gibi krizin doğal bir sonucu olarak iç fiyatlarda çok büyük düşmeler görülmemiştir. Aynı fiyatlama sürecini devam ettirenler %49,1’lik bir oranı temsil etmektedirler. Hatta toplamda  %18,9 oranında fiyat arttıran firmalar da bulunmaktadır.

 

Tablo:21 Krizin İç Piyasa Fiyatlarına Etkisi

 

Adet

%

Kümülatif %

Cevapsız

27

10,5

10,5

Bir Önceki Yıl İle Aynıdır

68

26,5

37,0

% 15 Ve Altında Azalmıştır

9

3,5

40,5

Bir Önceki Yıla Göre %16-30 Artmıştır

30

11,7

52,1

Bir Önceki Yıla Göre %16-30 Azalmıştır

17

6,6

58,8

Bir Önceki Yıla Göre %31-45 Artmıştır

16

6,2

65,0

Bir Önceki Yıla Göre % 31-45 Azalmıştır

8

3,1

68,1

Fiyatlarımız Normal Gelişmesini Takip Etmiştir

58

22,6

90,7

Diğer

24

9,3

100,0

Toplam

257

100,0

 

 

Bu durum finans yapısı zayıf firmaların krizden daha fazla etkilendiklerini ortaya koymaktadır. Finans yapısı güçlü bazı firmalar ise zorluklarla karşılaşan ve  piyasadan çekilen şirketlerin pazar paylarını da kaparak krizden karlı bile çıkmışlardır.

Tablo.21’nin istatistiki analizinde ise aşağıdaki sonuçlar elde edilmiştir:

Ho: Etkili Olmuştur. Hı: Etkili Olmamıştır.

Test Türü       Bul.Değer      G. Düzeyi    Serbestlik D.     Tablo D.      K. Hipotezi

Ki-Kare            122.18            0,95                  7                 14.06             Ho

Dolayısı ile krizin iç piyasa fiyatları üzerinde etkili olduğu kabul edilmektedir.

 

c- Krizin Dış Piyasalar ve İhracat Üzerindeki Etkileri

 

Güneydoğu Asya’dan yayılan kriz, Asya ülkelerinin dış pazarlarda fiyat kırmaları sonucunu doğurmuş, bu nedenle de aynı pazara hitap eden Türk KOBİ’lerini belli ölçüde etkilemiştir. İhracat yapan KOBİ’leri düşündüğümüzde şöyle bir tablo karşımıza çıkmaktadır.

 

Tablo:22 Krizin İhracat Hacmine Etkisi

 

Adet

%

Kümülatif %

İhracatımız Yok

116

45,1

45,1

Hiç Etkilemedi

49

19,1

64,2

% 15 Ve Daha Az Düşme Oldu

19

7,4

71,6

%16-30 Azaldı

25

9,7

81,3

%61-90 Azaldı

15

5,9

96,6

İhracatımız Tamamıyla Durdu

9

3,4

100

Toplam

257

100,0

 

 

Tablo.22’de de görüldüğü gibi, kriz ihracat yapan KOBİ’leri büyük ölçüde etkilemiş, ihracatı bu krizden etkilenmeyen işletmeler %19 gibi küçük bir oranda kalmışlardır. Bu krizde ihracatı tamamen duran işletmeler de(%0.8) söz konusu olmuştur.

 

Tablo.22’nin istatistiki analizinde ise aşağıdaki sonuçlar elde edilmiştir:

Ho: Etkisi olmuştur.

Hı: Etkili olmamıştır.     

Test Türü       Bul.Değer      G. Düzeyi    Serbestlik D.     Tablo D.      K. Hipotezi

Ki-Kare            57,53              0.05                 6                 12.59             Ho

Dolayısı ile krizin ihracat hacmine etkisi olduğu kabul edilmektedir.

 

            İhracatta yoğunlaşan rekabet büyük ölçüde fiyat kırılması sonucunu doğurmuş, bu da karlılık imkanlarını azaltmıştır. Krizin ihracat fiyatlarına etkisi de Tablo.23’te görülmektedir.

 

 

Tablo:23 Krizin İhracat Fiyatlarına(Dolar Bazında) Etkisi

 

Adet

%

Kümülatif %

Cevapsız

113

44,0

44,0

Bir Önceki Yıl İle Aynıdır.

48

18,7

62,6

% 15'in Altında Düşme Olmuştur

31

12,1

74,7

Bir Önceki Yıla Göre %16-30 Artmıştır

5

1,9

76,7

Bir Önceki Yıla Göre %16-45 Azalmıştır

17

6,6

83,3

Fiyatlarımız Normal Gelişmesini Takip Etmiştir

37

14,4

97,7

Diğer

6

2,3

100,0

Toplam

257

100,0

 

 

Tablo.23’ün incelenmesi ile de görüleceği gibi, ihracat yapmayan veya ihracatı duran, dolayısı ile bu soruyu cevapsız bırakan işletmeler dışındaki 144 işletmeden 48 adedi ihracat fiyatlarının düştüğünü beyan etmişlerdir. Örneğin Denizli ili için yapılan bir çalışmada da bu durum ortaya çıkmış ve Denizli ilinin 1999’da gerçekleştirdiği %7.85 ihracat geliri fazlalığını, ihraç ettiği ürün miktarını %21.4 arttırarak ve ortalama satış fiyatlarını %11.2 oranında düşürerek sağladığı görülmüştür.[35] Anketimize cevap veren işletmelerin yaklaşık % 65’i ise ihracat fiyatlarında bir düşme olmadığını beyan etmişlerdir. Bu da ihracatına devam imkanı bulabilen veya önceki sözleşmeleri devam eden işletmelerin bu krizden fiyat bazında çok etkilenmediklerini ortaya koymaktadır.

 

Tablo.23’ün istatistiki analizinde ise aşağıdaki sonuçlar elde edilmiştir:

Ho: Etkisi olmuştur. Hı: Etkisi olmamıştır.

Test Türü       Bul.Değer      G. Düzeyi    Serbestlik D.     Tablo D.      K. Hipotezi

Ki-Kare            63.66             0.05                 6                 12.59             Ho

Dolayısı ile krizin ihracat fiyatları üzerinde etkisi olduğu anlaşılmaktadır.

 

d- Kriz Döneminde Ortaya Çıkan Finansal Problemler

 

Kriz dönemi, işletmeleri en çok finansal olarak zorlamıştır. Finans yapısı güçlü olmayan işletmeler bu krizden daha büyük zarar görmüşlerdir. Krizin dalga, dalga yayılan tesiri, işletmelerin birbirlerine ve kreditörlere olan yükümlülüklerini zamanında yerine getirmelerini önlemiş, bu da finansal yapısı zayıf işletmeler açısından krizi derinleştirmiştir.

 

Tablo.24’te görüldüğü gibi kriz döneminde öncelikle işletmelerin birbirlerine olan yurtiçi ödemeleri azalmıştır. Anketimize cevap veren işletmeler arasında ödemeler hiç aksamadı diyenlerin oranı %9.3, ödemeler tümüyle aksadı diyenlerin oranı ise %14 civarındadır.

 

Tablo:24Yurt İçi Müşterilerin Ödeme Güçlükleri

 

Adet

%

Kümülatif %

Cevapsız

23

8,9

8,9

Ödemeler Hiç Aksamadı

24

9,3

18,3

%10 Aksadı

22

8,6

26,8

Ödemeler %20 Aksadı

26

10,1

37,0

Ödemeler %30 Aksadı

29

11,3

48,2

Ödemeler %40 Aksadı

29

11,3

59,5

Ödemeler % 50 Aksadı

40

15,6

75,1

Ödemeler Tümüyle Aksadı

36

14,0

89,1

Diğer

28

10,9

100,0

Toplam

257

100,0

 

 

            Bu durum iç ödemelerde büyük sorunlar Tablo.24’te görüldüğü gibi kriz döneminde öncelikle işletmelerin birbirlerine olan yurtiçi ödemeleri azalmıştır. Anketimize cevap veren işletmeler arasında ödemeler hiç aksamadı diyenlerin oranı %9.3, ödemeler tümüyle aksadı diyenlerin oranı ise %14 civarındadır. Bu durum iç ödemelerde büyük sorunlar ortaya çıktığını göstermektedir.

 

Tablo.24’ün istatistiki analizinde ise aşağıdaki sonuçlar elde edilmiştir:

Ho: Ödeme güçlükleri olmamıştır. Hı: Ödeme güçlükleri olmuştur.

Test Türü       Bul.Değer      G. Düzeyi    Serbestlik D.     Tablo D.      K. Hipotezi

Ki-Kare            8,66               0.05                 7                 14.06            

Dolayısı ile kriz döneminde işletmelerin iç ödemelerinde güçlükler olduğu anlaşılmaktadır.

 

            İhracat yapan işletmeler açısından yurtdışı ödemelerde de güçlükler yaşanmıştır. Bu durum da Tablo.25’te gösterilmektedir.

 

Tablo.25’de de görüldüğü gibi,  ihracat yapmayanlar ve bu soruyu cevapsız bırakanlar dışındaki 129 işletmeden %60’a karşılık gelen 77’si ödemelerinde, akreditif işlemlerinin de etkisiyle, bir aksama yaşamamışlardır. Ancak kalan %40 oranındaki işletme dış müşterilerinin ödemelerinde de aksaklıkla karşılaşmışlardır. İhracat yapan KOBİ’lerin  dış müşterilerinin ödemelerinde de zorluklarla karşılaşmış olmaları, dünyada da önemli bir finansal daralma yaşandığını göstermektedir.

 

Tablo:25 Yurt Dışı Müşterilerin Ödeme Güçlükleri

 

Adet

%

Kümülatif %

Cevapsız

128

49,8

49,8

Ödemeler Hiç Aksamadı

77

30,0

79,8

% 10 Aksadı

12

4,7

84,4

Ödemeler %20 Aksadı

12

4,7

89,1

Ödemeler %30 Aksadı

15

5,8

94,9

Ödemeler %40 ve Üzerinde Aksadı

13

5,1

100,0

Toplam

257

100,0

 

 

Tablo.25’in istatistiki analizinde ise aşağıdaki sonuçlar elde edilmiştir:

Ho: Ödeme güçlükleri olmamıştır. Hı: Ödeme güçlükleri olmuştur.

Test Türü       Bul.Değer      G. Düzeyi    Serbestlik D.     Tablo D.      K. Hipotezi

Ki-Kare            127,24            0.05                 4                 9.48               Ho

Dolayısı ile işletmelerin bu konuda bir güçlükleri olmadığı anlaşılmaktadır.

 

Bu arada, bütün bu gelişmelerin doğal bir sonucu olarak işletmeler kendi ödemelerini de aksatmışlardır. Bu konudaki gelişmeler da Tablo.26’da gösterilmektedir.

 

Tablo:26 İşletmelerin Ödeme Güçlükleri

 

Adet

%

Kümülatif %

Cevapsız

20

7,8

7,8

Ödemeler Hiç Aksamadı

127

49,4

57,2

Ödemeler % 10 Aksadı

23

8,9

66,1

Ödemeler % 20 Aksadı

14

5,4

71,6

Ödemeler % 30 Aksadı

21

8,2

79,8

Ödemeler % 40 Aksadı

15

5,8

85,6

% 50 Aksadı

14

5,4

91,1

Ödemeler Tümüyle Aksadı

10

3,9

94,9

Diğer

13

5,1

100,0

Toplam

257

100,0

 

 

Tablo.26’da da görüldüğü gibi %49 civarındaki işletme kendi ödemelerinin aksamadığını beyan ederken, geriye kalan işletmeler dürüstçe kendi ödemelerinin de belli ölçüde, hatta tamamen(%3.9) aksadığını ifade etmişlerdir.

 

Ho: Ödeme güçlükleri olmamıştır. Hı: Ödeme güçlükleri olmuştur.

Test Türü       Bul.Değer      G. Düzeyi    Serbestlik D.     Tablo D.      K. Hipotezi

Ki-Kare              370,08            0.05               7                 14.06             Ho

Dolayısı ile işletmelerin kendi ödemelerinde bir güçlük olmadığı şeklindeki ağırlıklı beyan anlamlı bulunmaktadır.

 

            Firmaların kriz ortamında finansman konusunda ortaya çıkan problemleri Tablo.27’de gösterilmiştir.

 

Tablo:27 Finansman Konusunda Ortaya Çıkan Problemler

 

Adet

%

Kümülatif %

Cevapsız

29

11,3

11,3

Herhangi Bir Güçlük Yaşamadık

66

25,7

37,0

Kısa Vadeli Finansman Temininde Zorlandık

79

30,7

67,7

Uzun Vadeli Finansman Temininde Zorlandık

39

15,2

82,9

Mülk ve Varlıklarımızı Satarak Finansman İhtiyacımızı Karşıladık

31

12,1

94,9

Diğer

13

5,1

100,0

Toplam

257

100,0

 

 

 Tablo.27’de de görüldüğü gibi işletmeler bu dönemde büyük oranda bir finansman güçlüğü yaşamış, sadece %25 oranındaki işletme güçlü finans yapısı sebebiyle herhangi bir finansal zorlukla karşılaşmamıştır. Bunun dışında kalan işletmeler içinde mülk ve varlıklarını satarak krizle baş edebilmeye uğraşanlar da(%12) olmuştur.

 

Tablo.27’nin istatistiki analizinde ise aşağıdaki sonuçlar elde edilmiştir:

Ho: Finansman temininde zorlanılmıştır. Hı: Finansman temininde zorlanılmamıştır.

Test Türü       Bul.Değer      G. Düzeyi    Serbestlik D.     Tablo D.      K. Hipotezi

Ki-Kare            62,52              0.05                 4                 9.48               Ho

Dolayısı ile finansman temininde zorlanıldığı kabul edilmektedir.

 

            Kriz döneminde finansman ihtiyacının karşılandığı yerler ise Tablo.28’de gösterilmektedir.

 

Tablo:28 Kriz Döneminde İşletmelerin Finansman İhtiyacını Karşıladığı Yerler

 

Adet

%

Kümülatif %

Cevapsız

40

15,6

15,6

Bankalar

79

30,7

46,3

Özel Finans Kurumları

7

2,7

49,0

Ortaklarımız

72

28,0

77,0

Eş-Dost

33

12,8

89,9

Serbest Piyasa

10

3,9

93,8

Diğer

16

6,2

100,0

Toplam

257

100,0

 

 

            Tablo.28’de de görüldüğü gibi kriz döneminde de finansman ihtiyacının karşılanmasında bankalar ağırlıklı yerlerini korumuşlardır. Ancak bu dönemde işletmelerin bankalar kadar hatta daha fazla(%45) banka dışı kesimlerden finansman ihtiyaçlarını karşılamaları da ilginçtir. Bu da  Türk bankacılık kesiminin bu krizde iyi bir sınav vermediğini göstermektedir.

            Tablo.29’da bu durumu ortaya koymaktadır. Tablo.29’un incelenmesi ile de anlaşılacağı gibi kriz döneminde işletmelerin %7.4’ü bankalarla ilişkilerini dondurmuş, belli bir kısmı da(%37.4), bu ilişkilerde geçici sıkıntılar yaşamışlardır.

 

Tablo:29 İşletmelerin Kriz Döneminde Bankalarla Olan İlişkileri

 

Adet

%

Kümülatif %

Cevapsız

30

11,7

11,7

İlişkilerimizi Dondurduk

19

7,4

19,1

Geçici Sıkıntılar Oldu

96

37,4

56,4

Hiç Bir Sıkıntı Olmadı

95

37,0

93,4

Diğer

17

6,6

100,0

Toplam

257

100,0

 

           

            Bu dönemde bankalarla ilişkilerinde hiçbir sıkıntı yaşamayanların oranı %37 civarındadır.

            Bu durum doğal olarak kullanılan kredi hacmini de etkilemiş ve eskisi ile aynı oranda kredi kullanan işletmeler toplam içinde %32 civarında pay almışlardır. Bu durum Tablo.30’da gösterilmiştir.

 

Tablo:30 Kriz Döneminde Kullanılan Kredi Hacmi

 

Adet

%

Kümülatif %

Cevapsız

72

28,0

28,0

Değişme Olmadı

82

31,9

59,9

%10-20 Azalma Oldu

19

7,4

67,3

%30-40 Azalma Oldu

17

6,7

74

Bu Dönemde Hiç Kredi Kullanmadık

53

20,6

94,6

Diğer

14

5,4

100,0

Toplam

257

100,0

 

 

            Tablo.30’dan da görüldüğü gibi bu dönemde hiç kredi kullanmayan işletmeler de ağırlıklı bir yer tutmuş(%20,6), belli bir kesim de(%14) kredi kullanımında azaltmaya gitmiştir.

Tablo.30’un istatistiki analizinde ise aşağıdaki sonuçlar elde edilmiştir:

Ho: Kredi kullanımı azalmıştır. Hı: Kredi kullanımı azalmamıştır.

Test Türü       Bul.Değer      G. Düzeyi    Serbestlik D.     Tablo D.      K. Hipotezi

Ki-Kare            95,51              0.05                 4                 9.48               Ho

Dolayısı ile işletmelerin kredi kullanımlarında azalma olduğu kabul edilmektedir.

 

            e- KOBİ’lerin Krizden Daha Az Etkilenmek İçin Başvurdukları Yöntemler

 

            Finansal bir kriz ortamında kalan, üretimleri, satışları, ödemeleri ve kredi imkanları daralan işletmeler, bu krizden kurtulabilmek için farklı yöntemler uygulamışlardır. KOBİ’lerin finansal krizden kurtulmak için başvurdukları birinci öncelikli yöntemler Tablo.31’de gösterilmektedir.

 

Tablo:31 Krizden Az Etkilenmek İçin İşletmelerce Başvurulan Yöntemler

 

Adet

%

Kümülatif %

Cevapsız

20

7,8

7,8

Yatırımlarımızı Durdurduk

99

38,5

46,3

Vadeli Alış Verişe Son Verdik

14

5,4

51,8

Yeni Pazarlar Aramaya Başladık

43

16,7

68,5

Alacaklarımızın Tahsiline Hız Verdik

20

7,8

76,3

Üretimimizi Azalttık

38

14,8

91,1

İşçi Çıkarttık

9

3,5

94,6

Hiç Kredi Kullanmadık

6

2,3

96,9

Diğer

8

3,1

100,0

Toplam

257

100,0

 

 

Tablo.31’den de izlenebileceği gibi, Türkiye’deki KOBİ’ler krizden daha az etkilenmek için birinci öncelikle yeni yatırım kararlarını iptal etmişler(%38,5) ve yeni pazar arayışları başlatarak(%16.7), üretimde de kısıtlamaya gitmişlerdir(%14,8). Alacak tahsiline hız vermek(%7.8) ile vadeli alışverişleri durdurmak(%5.4) da finansman güçlüğünü aşmak için uygulanan metotlar olmuştur. İşçi çıkartmak(%3.5) son başvurulan çarelerden birini oluşturmuştur.

            Kriz ortamında kalan işletmeler bu tedbirlerle birlikte krizin olumsuz sonuçlarından kurtulmak için başka uygulamalar ve düşünceler içerisinde de olmuşlardır. Bu  konudaki düşünceler Tablo.32’de gösterilmektedir.

 

Tablo:32 Krizden Kurtulmak İçin Şirketlerce Düşünülen Stratejiler

 

Adet

%

Kümülatif %

Cevapsız

65

25,3

25,3

Başka Şirketlere Birleşmek veya Stratejik İşbirliği Yapmak

54

21,0

46,3

İşletme Ölçeğini Küçültmek

83

32,3

78,6

İşkolunu Değiştirmek

5

1,9

80,5

İşletmeyi Devretmek

6

2,3

82,9

Diğer

44

17,1

100,0

Toplam

257

100,0

 

 

            Tablo.32’de de görüldüğü gibi, ekonomik kriz ortamındaki işletmeler krizden kurtulmak için öncelikle işletme ölçeğini küçültmeyi düşünmüşlerdir(%32.3). Bu durum krizden daha az etkilenmek için başvurulan yöntemlerle de uyumlu görülmektedir. Krizin düşünce aşamasına getirdiği bir başka olgu ise şirket birleşmeleridir. %21 oranındaki firma bu ortamda başka şirketlerle birleşmek veya stratejik işbirliği yapmak konusunu düşündüğünü beyan etmiştir.

 

Tablo:33 Şirket Birleşmeleri Konusunda İzlenecek Yöntemler

 

Adet

%

Kümülatif %

Cevapsız

97

37,7

37,7

Benzer Ürün Üreten Şirketlere Birleşmek

33

12,8

50,6

Tamamlayıcı Mal Üreten Şirketlerle Birleşmek

14

5,4

56,0

Hammadde ve Girdi Ürünlerini Üreten Şirketlerle Birleşmek

22

8,6

64,6

Ürünün Satış ve Pazarlamasını Sağlayan Şirketlerle Birleşmek

31

12,1

76,7

Farklı Ürünler Üreten Şirketlerle Birleşmek

8

3,1

79,8

Teknoloji Transferi ve Yeni Pazar İmkanı Sağlayacak Yabancı Şirketlerle Birleşmek

52

20,2

100,0

Toplam

257

100,0

 

           

            Krizden çıkış için şirket birleşmeleri düşünüldüğünde hangi tür bir birleşmeye sıcak bakılacağı ise Tablo.33’te gösterilmektedir.

Tablo.33’te de görüldüğü gibi şirket birleşmesini düşündüğünü beyan eden 54 firma ile bu konuya ilgi duyan diğer firmalar, şirket birleşmesi konusunda önceliği teknoloji transferi ve pazarlama imkanları olan şirketlere vermişlerdir(%20.2-12.1). Benzer ürün üreten şirketlerle birleşerek pazar payını yükseltmek de(%12), arzulanan bir birleşme şekli olmaktadır.

 

IV- SONUÇ

 

1980’li yıllardan sonra dünyada gelişmeye başlayan küçük ve orta büyüklükteki işletme organizasyonları  Türkiye’de de artmaya başlamış ve bütün içinde önemli bir boyuta ulaşmıştır. Ancak istihdamda, üretimde ve ihracatta önemli bir yere sahip olan KOBİ’lerin daha da gelişmelerini ve atılımlarını engelleyen sorunları bulunmakta, bu sorunların başında da finansman zorlukları yer almaktadır.

1997 yılında Tayland’da başlayan  ve sonrasında Rusya ve Brezilya ile devam ederek tüm dünyayı etkisi altına alan finansal kriz Türkiye’de de önemli ölçüde hissedilmiştir. Zaten bir finansal darlık problemi yaşayan Türk KOBİ’leri ise finansal kriz sonrası büyük güçlükler yaşamışlar, ancak değişik uygulamalarla bu krizi aşacak yolları da kendi içlerinde oluşturmuşlardır.

Tarafımızdan yapılan ve Türkiye’de son yıllarda önemli başarılara imza atarak “Anadolu Kaplanları” hitabına muhatap olan Çorum, Denizli, G.Antep, K.Maraş ve Kayseri illerini kapsayan  anket çalışmamızda da finansman konusunun önemli bir sorun olarak öncelikli yerini koruduğu anlaşılmıştır. Finansal krizin Türkiye’deki KOBİ’ler nezdinde de derinden hissedildiği, firmaların ihraç fiyatlarını kırarak, alacak tahsillerine hız vererek, vadeli satışları durdurarak, yeni yatırım kararlarını bekleterek ve özellikle kredi müesseseleri ile olan ilişkilerini dondurarak bu krizden az yara alarak çıktıkları tespit edilmiştir. Finansman konusunda görülen sıkıntılarda bankaların iyi bir sınav verememeleri de bu çalışmayla ortaya konulmuş bulunmaktadır. Sonuç olarak:

 

i)          KOBİ’lerin kredileri ve öz-kaynaklarını daha verimli ve üretken alanlarda kullanmalarını sağlayıcı eğitim ve yönlendirme çalışmalarının yapılması (imkanların sosyal statü harcamalarında tüketilmesini ve israfların önlenmesini hedef alarak),

ii)         KOBİ’lerin mevcut kredi imkanları konusunda yeterince bilgilendirilmesi ve kredi kurumlarıyla yakın işbirliğini engelleyici psikolojik veya idari engellerin ortadan kaldırılması (kredi kurumları yöneticilerini KOBİ’lerle daha yakın işbirliğine teşvik ederek),

iii)         KOBİ’lerin finansal altyapısını düzeltecek ve kısa vadeli finansman ihtiyaçlarını daha kolaylıkla karşılayacak kredi kurumlarının oluşturulması ile sermaye piyasası düzenlemelerinin yapılması (KOBİ’lerin Borsa’ya daha kolay açılmalarına imkan verecek düzenlemeleri yaparak; Halk Bankası’nın bu konudaki fonksiyonlarını arttırarak veya yeni bir KOBİ Bankası kurarak),

iv)        Globalleşen bir dünyada, finansal krizlerin bulaşma riskinin kaçınılmazlığını da göz önünde bulundurarak, herhangi bir finansal krizin ülke içinde daha hafif hissedilmesini sağlayacak mali ve idari düzenlemelerin yapılması(tam serbest döviz kuru, doğru değerlendirilmiş milli para, , diş ve iç borçlari ödeme kapasitesine uygun kamu ekonomisi, şeffaf ekonomik yapı, v.b),

v)         Finansal kriz ortamlarında oluşan paniği önleyecek ve KOBİ’lerin kredi kurumları ile olan ilişkilerine yardımcı olacak alternatif garanti ve destek kurumlarının oluşturulması (Merkez Bankası, Hazine veya Eximbank bünyesinde),

 

gerekmektedir. Bu tedbirlerin alınması ile finans zorlukları asgariye indirilmiş KOBİ’lerin daha rahat bir çalışma imkanı bulacağı ve Türkiye ekonomisine yaptıkları katkıyı en üst düzeylere çıkaracağı söylenebilecektir.

 

 

YARARLANILAN KAYNAKLAR

 

1.       AB Danışmanlık, “Birinci Yıldönümünde Güneydoğu Asya Krizi”, Dış Ticarette Durum Dergisi, (Aralık-98), Sayı:40, s.88-108.

2.       Akdiş, Muhammet, Global Finansal Sistem, Finansal Krizler ve Türkiye, İstanbul Beta Yayınları, 2000.

3.       Atwood, Jane-Joke, Ethel-Cooper, Chiristine-Loria, Kendra, “Has Downsizing Gone Too Far”, http://brigadon.com/iapsych/downsize.html. Nakleden: Şükrü Kaya, “Yeni Teknolojiler, Işletmelerde Küçülmeler ve KOBI’lerin Artan Önemi”, Karizma Dergisi, Yıl:1, Sayı:1, (Şubat-2000), s.24-32.

4.       Cameron, Kim, “Downsizing, Qaulity and Performance”, The Death and Life of the American Quality Movement, Oxford, Oxford University Press, 1995, s.93-114.

5.       Çelik, Adnan -Göksu, Nusret -Bilginer, Mesut-Fettahlıoğlu, Ömer, Yeni Stratejiler Karşisinda KOBI’ler, Kahramanmaraş, Kahramanmaraş Ticaret ve Sanayi Odasi, Yayin No:1997-3, 1997.

6.       Dış Ticaret Müsteşarlığı, Güneydoğu Asya Krizi ve Dünya’da Etkileri, Dış Ticaret Müsteşarlığı Yayınları, 1998.

7.       Ekin, Nusret, Gelişen Ülkelerde ve Türkiye’de Bir Istihdam Politikasi Olarak Küçük Ölçekli Işyerlerinin Teşviki, İTO Yayınları, Yayın No:1993-34, 1993.

8.       ----------------, Küçük İşyerlerinde Endüstri İlişkileri, Ankara, Kamu-İş Sendikası Yayınları, 1993.

9.       Ekol Dergisi, Denizli Sanayi Odası Yayını, Sayı:5, (Mart-2000).

10.   Forum Dergisi, “Yükselen Kentler, Forum Dergisi, Yıl:4, Sayı:7, (Temmuz-1997), s.2.

11.   Gürtan, Kenan, İstatistik ve Araştırma Metodları, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Yayınları, Yayın No:96, 1979.

12.   Hacıislamoğlu, M.Levent - Silahşör H.Serkan, Güneydoğu Asya Krizinin Nedenleri, Gelişimi ve Olası Etkileri, Başbakanlik Hazine Müsteşarligi Yayinlari, 1998.

13.   Hendry, Chris-Arthur, Michael B.-Jones, Alan M., Strategy Through People:Adaptation and Learning in the Small Medium Enterprise, London, Routletge, 1995.

14.   İMKB Araştırma Müdürlüğü, Güneydoğu Asya Krizi:Türkiye Ekonomisi ve İMKB’ye Etkileri, İMKB Araştırma Müdürlüğü, Nisan-1998.

15.   İrmiş, Ayşe, “KOBİ’lerin Yönetim ve Örgüt Sorunları, Denizli’de Bir Araştırma”, Eskişehir, VI.Ulusal Yönetim ve Organizasyon Kongresi, Bildiriler Kitabı, 1998, s.353-367.

16.   İSO, “Güneydoğu Asya’da Neler Oluyor?”, İSO Dergisi, (Mart-1998), Sayı:384, 14-16.

17.   İSO, “Türkiye’nin 500 Büyük Sanayi Kuruluşu”, İSO Dergisi, Sayı:413, (Ağustos-2000), s.92-121.

18.   İ.T.O, Aylık Ekonomik Veriler, Kasım-1999.

19.   Kaya, Şükrü, “Yeni Teknolojiler, Işletmelerde Küçülmeler ve KOBI’lerin Artan Önemi”, Karizma Dergisi, Yıl:1, Sayı:1, (Şubat-2000), s.24-32.

20.   KOBİ Finansman Kaynakları, İzmir Ticaret Odası Yayınları, Yayın No:59, 1999.

21.   Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelerin Geliştirilmesi Semineri, İstanbul(25.2.200), İstanbul Ticaret Gazetesi, 3.3.2000.

22.   Küçükçolak, R. Ali, KOBİ’lerin Finansman Sorununun Sermaye Piyasası Yoluyla Çözümü, İstanbul, İMKB Yayınları, 1998.

23.   Müftüoğlu, M. Tamer, Türkiye’de Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler Sorunlar ve Öneriler, Ankara, Turhan Kitabevi, 1998.

24.   Özdamar, Kazım, Paket Programlar ile İstatistiksel Veri Analizi I, Eskişehir, Anadolu Üniversitesi Yayinlari, No:1001.

25.   Sahtiyancı, Erkal, Türkiye’de Küçük ve Orta Ölçekli Sanayiler Durumu ve Sorunları, Ankara, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Doktora Tezi, 1995.

26.   Sarıaslan Halil, Orta ve Küçük Ölçekli İşletmelerin Finansal Sorunları, Ankara, TOBB, 1994.

27.   Sarıkaya, Birgül Tosyalı, KOBİ’lerin Türkiye Ekonomisindeki Yeri, İzmir Ticaret Odası Yayınları, 1995.

28.   Shevoley, Stephen-Slechta, Libor, “Rusya’da Bankacılık Sisteminin Analizi”, Çev: Tükel Yıldıray, Finans Kulüp Bülteni, Dünya Gazetesi Özel Eki, Yıl:4, Sayı:37, (5.2.1999).

29.   Sönmez, Mustafa, Yıldızı Parlayan Kentler, Forum Dergisi, Yıl:4, Sayı:7, (Temmuz-1997), s.8-13.

30.   Yücel, Atilla, Küçük ve Ortaboy İşletmelerin Pazarlama Sorunları ve Denizli’de Bir Uygulama, Denizli, PAU, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 1998.


DİPNOTLAR

[1] Jane Atwood-Ethel Joke-Chiristine Cooper-Kendra Loria, “Has Downsizing Gone Too Far”, http://brigadon.com/iapsych/downsize.html, Nakleden: Şükrü Kaya, “Yeni Teknolojiler, İşletmelerde Küçülmeler ve KOBİ’lerin Artan Önemi”, Karizma Dergisi, Yıl:1, Sayı:1, (Şubat-2000), s.26.

[2] Kim Cameron, “Downsizing, Qaulity and Performance”, The Death and Life of the American Quality Movement, Oxford, Oxford University Press, 1995, s.93.

[3] Chris Hendry-Michael B.Arhur-Alan M.Jones, Strategy Through People:Adaptation and Learning in the Small Medium Enterprise, London, Routletge, 1995, s.203.

[4] Ayşe İrmiş, “KOBİ’lerin Yönetim ve Örgüt Sorunları, Denizli’de Bir Araştırma”, Eskişehir, VI.Ulusal Yönetim ve Organizasyon Kongresi, Bildiriler Kitabı, 1998, s.353.

[5] Nusret Ekin, Gelişen Ülkelerde ve Türkiye’de Bir İstihdam Politikası Olarak Küçük Ölçekli İşyerlerinin Teşviki, İTO Yayınları, Yayın No:1993-34, 1993, s.13.

[6] M. Tamer Müftüoğlu, Türkiye’de Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler Sorunlar ve Öneriler, Ankara, Turhan Kitabevi, 1998, s.84.

[7] Birgül Tosyalı Sarıkaya, KOBİ’lerin Türkiye Ekonomisindeki Yeri, İzmir Ticaret Odası Yayınları, 1995, s.9.

[8] Atilla Yücel, Küçük ve Ortaboy İşletmelerin Pazarlama Sorunları ve Denizli’de Bir Uygulama, Denizli, PAU, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 1998, s.10.

[9] Erkal Sahtiyancı, Türkiye’de Küçük ve Orta Ölçekli Sanayiler Durumu ve Sorunları, Ankara, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Doktora Tezi, 1995, s.54.

[10] Yücel, a.g.t., s.10.

[11] Nusret Ekin, Küçük İşyerlerinde Endüstri İlişkileri, Ankara, Kamu-İş Sendikası Yayınları, 1993, s.III.

[12] Şükrü Kaya,  “Yeni Teknolojiler, Işletmelerde Küçülmeler ve KOBI’lerin Artan Önemi”, Karizma Dergisi, Yıl:1, Sayı:1, (Şubat-2000), s.28.

[13] Yücel, a.g.t., s.19.

[14]Sarıaslan, a.g.e., s.24 ve Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelerin Geliştirilmesi Semineri, İstanbul(25.2.200), İstanbul Ticaret Gazetesi, 3.3.2000, s.1.

[15] İSO, “Güneydoğu Asya’da Neler Oluyor?”, İSO Dergisi, (Mart-1998), Sayı:384, s.16.(14-16)

[16] M.Levent Hacıislamoğlu-H.Serkan Silahşör, Güneydoğu Asya Krizinin Nedenleri, Gelişimi ve Olası Etkileri, Başbakanlık Hazine Müsteşarlığı Yayınları, 1998, s.58.

[17] AB Danışmanlık, “Birinci Yıldönümünde Güneydoğu Asya Krizi”, Dış Ticarette Durum Dergisi, (Aralık-98), Sayı:40, s.103.(88-108).

[18] İMKB Araştırma Müdürlüğü, Güneydoğu Asya Krizi:Türkiye Ekonomisi ve İMKB’ye Etkileri, İMKB Araştırma Müdürlüğü, Nisan-1998, s.10.

[19] Stephen Shevoley-Libor Slechta, “Rusya’da Bankacılık Sisteminin Analizi”, Çev: Tükel Yıldıray, Finans Kulüp Bülteni, Dünya Gazetesi Özel Eki, Yıl:4, Sayı:37, (5.2.1999), s.4.

[20] Dış Ticaret Müsteşarlığı, Güneydoğu Asya Krizi ve Dünya’da Etkileri, Dış Ticaret Müsteşarlığı Yayınları, 1998, s.62.

[21] Hacıislamoğlu-Silahşör, a.g.e, s.71.

[22] Muhammet Akdiş, Global Finansal Sistem, Finansal Krizler ve Türkiye, İstanbul Beta Yayınları, 2000, s.82.

[23] Hacıislamoğlu-Silahşör, a.g.e.,  s.68.

[24] Mustafa Sönmez, Yıldızı Parlayan Kentler, Forum Dergisi, Yıl:4, Sayı:7, (Temmuz-1997), s.13.(8-13)

[25] İSO, “Türkiye’nin 500 Büyük Sanayi Kuruluşu”, İSO Dergisi, Sayı:413, (Ağustos-2000), s.92-121.

[26] Forum Dergisi, “Yükselen Kentler, Forum Dergisi, Yıl:4, Sayı:7, (Temmuz-1997), s.2.

[27] Kenan Gürtan, İstatistik ve Araştırma Metodları, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Yayınları, Yayın No:96, 1979, s.763.

[28] Kazım Özdamar, Paket Programlar ile İstatistiksel Veri Analizi I, Eskişehir, Anadolu Üniversitesi Yayınları, No:1001, s.349-353.

[29] İTO Aylık Ekonomik Veriler, Mart-2000, s.6-7.

[30] Adnan Çelik-Nusret Göksu-Mesut Bilginer-Ömer Fettahlıoğlu, Yeni Stratejiler Karşısında KOBİ’ler, Kahramanmaraş, Kahramanmaraş Ticaret ve Sanayi Odası, Yayın No:1997-3, 1997, s.20.

[31] KOBİ Finansman Kaynakları, İzmir Ticaret Odası Yayınları, Yayın No:59, 1999, s.11.

[32] R. Ali Küçükçolak, KOBİ’lerin Finansman Sorununun Sermaye Piyasası Yoluyla Çözümü, İstanbul, İMKB Yayınları, 1998, s.39.

[33] Küçükçolak, a.g.e., s.49.

[34] İ.T.O. Aylık Ekonomik Veriler, Kasım-1999, s.29

[35] Ekol Dergisi, Denizli Sanayi Odası Yayını, Sayı:5, (Mart-2000), s.27.