AZERBAYCAN’DA BANKACILIK VE MALİ KURUMLAR

GIRIŞ

Azerbaycan, eski Sovyetler Birliği ülkeleri içerisinde yer alan ve bu ülkeler içerisinde bağımsızlığını elde etmesi ile birlikte serbest pazar ekonomisine geçme hazırlıklarını da başlatan bir Türk Cumhuriyetidir. Pazar ekonomisi ve hür dünyanın diğer ülke kurumlarının ülke içinde yer alması konusundaki çalışma ve uygulamalar devam etmektedir.

Bu çalışmalar içinde en önemli yer, bankacılık ve mali kurumlar alanındaki düzenlemelerdir. Çünkü, entegre olunmaya çalışılan pazar ekonomisi sisteminin temel unsurları bankalar ve mali kurumlardır. Serbest bankacılık sistemini gerçekleştirmeden ve mali kurumları oluşturmadan, piyasa sistemine sağlıklı bir geçiş yapmak mümkün değildir. Azerbaycan yetkilileri de bu düşünceleri benimsemişler ve ilk yenilikleri bankacılık ve merkez bankacılığı alanında yapmışlardır. Arka arkaya yürürlüğe koydukları kanunlarla, modern anlamda bir merkez bankası oluşturmaya girişmişler ve özel bankaların kuruluşlarını kolaylaştırarak tek kesimli banka sisteminden iki kesimli banka sistemine adım atmışlardır.

Ancak, Azerbaycan’ın yetmiş yıl içinde bulunduğu Sovyet Sistemi, tüm konularda olduğu gibi, para ve bankacılık alanlarında da merkezi bir kumanda mekanizmasına sahipti. Sistem içerisinde yer alan ülkeler ve mali kurumlar merkezden gelen emir ve direktifleri yerine getirmekle sorumlu tutuluyor, bu işlemlerin sonuçlarından hiç bir şekilde etkilenmiyordu. Bu yapı içinde yetişen ve şekillenen organizasyonların, tamamen farklı yeni bir sisteme geçmesi de kolay olmayacaktı. Birtakım farklı sorunlar ortaya çıkabilecekti. Azerbaycan bu sorunları yaşamakla birlikte, serbest piyasa sistemine geçme azmini ve kararlılığını diğer tüm konularda olduğu gibi, bankacılık ve mali kurumlar alanında da göstermiştir. Eksiklikleri ile birlikte, pazar ekonomisi sistemine göre işleyen merkez bankası ve özel bankalar kurulmuştur. Diğer mali kurumları oluşturmak için de idari hazırlıklar hızla devam etmektedir.

Çalışmamızın birinci bölümünde Azerbaycan’daki bankacılık ve mali kurumların tarihi geçmişi kısaca özetlenmiş, Eski Sovyet sistemi içinde Azerbaycan’ın konumu ortaya konulmaya çalışılmıştır. Ikinci bölümde, Azerbaycan’da bankacılık, merkez bankacılığı ve mali kurumlar alanındaki mevcut durum anlatılmıştır. Üçüncü bölümde ise, yeni bir anlayışla uygulanmaya çalışılan bankacılık, merkez bankacılığı ve mali kurumlar alanındaki eksiklikler ve yapılması gerekenler başlıkları ile belirtilmiştir. Çalışmamız bu konuda yapılmış ilk çalışma olmanın eksikliklerini taşımakla birlikte, Azerbaycan Bankacılık ve Mali Kurumlarını merak edenler ve bu konuda çalışma yapmak isteyecekler için temel bilgiler sunmaktadır.

1. BIRINCI BÖLÜM

AZERBAYCAN’DA BANKACILIK VE MALI KURUMLARIN TARIHI GEÇMIŞI

Azerbaycan, SSCB (Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği) ülkeleri arasında 29 Eylül 1991 tarihinde Parlamentosunun aldığı bir karar ile toprakları, suları ve tabii kaynakları üzerindeki egemenlik ve diğer ülkelerle diplomatik ilişki kurma ve sürdürme haklarını ilan eden ilk ülkedir. Bağımsızlığa kadar olan dönemde bütün ekonomik kurumlar gibi bankacılık ve mali kurumlar da merkezi plana göre yönetilmiş, Moskova’nın emir ve direktifleri doğrultusunda hareket etmiştir. Bağımsızlığın kazanıldığı yıldan itibaren ise, demokratik kurumların ve serbest pazar ekonomisi kurallarının yerleştirilmesine çalışmaktadır. Bu çalışmaların geçirildiği yaklaşık dört yılda ise, diğer konularda olduğu gibi bankacılık ve mali kurumlar alanında da önemli mesafeler alınmıştır.

Biz bu bölümde Azerbaycan’daki bankacılık ve mali kurumların eski ve yeni dönemdeki durumlarına ortam hazırlayan gelişmeleri özetleri itibariyle anlatacak, daha sonra da Azerbaycan’daki bankacılık ve mali kurumları incelemeye çalışacağız.

1.1. Azerbaycan Ekonomisinin Geçmişi ve Bugünü

Azerbaycan 1828 yılında Rus Imparatorluğunun hakimiyetine geçmiş, 1918-1920 yılları arasında ise bağımsız bir Türk Cumhuriyeti olarak varlık göstermiştir. 27-28 Nisan 1920 tarihinde tekrar Rus işgaline uğramıştır. 1936 yılına kadar Ermenistan ve Gürcistan ile “Kafkasya Ötesi Federasyonu” içerisinde yer alan Azerbaycan, birliğin dağılmasıyla bu yıldan itibaren “Azerbaycan Sosyalist Cumhuriyeti” olarak Sovyetler Birliğine dahil olmuştur. Bağımsızlığını kazandığı 1991 yılına kadar da bu birlik içinde kalmıştır.

Tablo:1 Azerbaycan’ın bağımsızlığını kazandığı döneme kadar olan ihracat ve ithalatını göstermektedir. Burada da görüldüğü gibi Azerbaycan SSCB üyesi ülkeler içerisinde kendi kaynakları ve üretimi ile kendini idare edebilen ve diğer Cumhuriyetlerden devamlı alacaklı durumda olan ve ihracat fazlası veren az sayıdaki Cumhuriyetten birisidir. Zengin doğal kaynaklara, verimli topraklara sahiptir. Özellikle petrolü, gazı ve alüminyum cevheri ile diğer ülkelerin de ilgi odağı halindedir. Ülke yaklaşık 4.5 Milyar ton petrol rezervine(1), 300 bin hektar pamuk ekimine ayrılan verimli topraktan yıllık yaklaşık 788 bin ton pamuk üretim kapasitesine(2), tahmini 450 milyar metreküp doğal gaz stokuna(3) ve Çin’den sonra dünyanın en büyük ikinci alüminyum(alunit) yataklarına(4) sahip bulunmaktadır.

SSCB içerisinde genellikle veren durumunda olan Azerbaycan ekonomisi, birlik bütçesinden üretim ve kaynaklarına göre bir pay alamamıştır. Bağımsızlığını kazandığı döneme kadar Sovyet Rusya’ya 1 milyar 300 milyon ton petrol vermiş, sadece 1970-1988 yılları arasında 30 milyar Ruble’lik mal ve diğer araç gereçler göndermiştir. Bugünkü fiyatlarla ifade edildiğinde petrolün bedelini (1Ton ham petrol=120 $ hesabıyla(5) 158 Milyar 400 Milyon $, diğer malların değerini de(Manat’in yürürlük tarihi

Tablo:1

Azerbaycan’ın Diğer Ülkelerle Olan Ticareti

(Milyon Ruble)

Yıllar/ 1966 1972 1977 1982 1987 1988 1989 1990 1991

Türler

Ihracat 1603 2935 4556 6633 6762 6782 7122 6429 12199

Ithalat 1596 3062 4353 5472 5553 5672 5189 5752 11010

FARK 7 -126 203 1161 1209 1109 1933 677 1189

Cumhuriyetlerarası Ticaret

ihracat 1410 2662 4284 6340 6291 6357 6675 6105 11455

Ithalat 1409 2579 3677 4446 4251 4258 3794 4247 8836

FARK 1 82 607 1894 2040 2099 2881 1857 2618

Diğer Ülkelerarası Ticaret

Ihracat 193 273 272 292 471 424 448 325 744

Ithalat 187 482 675 1025 1302 1414 1395 1505 2173

FARK 6 -209 -403 -733 -831 -990 -948 -1180 -1429

_______________________________________

Kaynak: Azerbeijan, WB, 1993, s.190.

olan Ağustos 1992’de, 1 Manat=10 Ruble=0,05 Dolar hesabıyla(6)) 1 Milyar 500 Milyon $ olarak ifade etmek mümkündür. Sadece bu iki kalemin toplamı 159 Milyar 900 Milyon Amerikan Doları ederki, bu da Azerbaycan’ın 1993 yılı tahmini gelir bütçesi olan 74 Milyar 649 Milyon Manat(7) veya (1993 ‘de ortalama 1$=120 Manat hesabıyla(8)) 622 Milyon $’ın 257 katıdır. Başka bir hesapla bu meblağ, aynı yıldaki devlet harcamalarının 220 katıdır.

Azerbaycan’ın üretimine ve ihracatına eşit bir gelir elde edemeyişi nedeniyle de ulusal geliri düşük olmuş, 1960 yılına kadar SSCB içerisinde gelir düzeyi en gerideki ülke konumunda kalmıştır. Ülke gelirinin 1985-1990 yılları arasında gösterdiği gelişmeler Tablo:2’de gösterilmektedir.

Tablo: 2’de de görüldüğü gibi resmi kur oranları esas alındığında bile fert başına milli gelir ancak 1000 $ düzeyine ulaşabilmektedir. Resmi kur oranları ise 1$=0.63 ile 0.58 Ruble arasında değişmektedir. Bu oranlar 1992’de 1$=204 Ruble 1994 sonunda ise

Tablo: 2

Azerbaycan’ın Toplam Gelir Seviyesi

(1985-1991)(Milyon)

Fert Başına Fert Başına

Yıllar Toplam Gelir(NMÜ) Toplam Nüfus Gelir(Ruble) Gelir ($)(1)

1985 10.524 6,6 1.594,5 1.008,9

1986 10.162 6,7 1.516,7 959,7

1987 10.774 6,8 1.584,4 1.002,6

1988 11.113 6,9 1.610,5 979,1

1989 10.919 7,0 1.559,8 978,6

1990 10.712 7,7 1.391,1 814,6

______________________________________

Kaynak: Azerbaijan, WB, 1993, s.159,172.

1) Azerbaijan, WB, 1993, s.178’deki Oranlara Göre Tarafımızdan

Hesaplanmıştır.

1$=4500 Ruble olmuştur. Serbest piyasa oranları esas alındığında fert başına düşen gelirin çok daha düşük düzeylerde kalacağı görülebilecektir. Sonuçta gelir düzeyinin düşük olması, tasarruf düzeyini de etkilemiş, Azerbaycan genelindeki devlet bankalarında halkın tasarruf miktarı 1989 yılında 2 milyar 633 milyon Ruble(9) veya yukarıda verilen 1992 kur oranları ile, 5 Milyon 266 bin Amerikan Doları olmuştur.

Sistem değişikliğinin sancıları ve bu arada başına musallat edilen Karabağ ve savaş göçmenleri problemleri ile ekonomik sıkıntıya düşen Azerbaycan’da bugün de halkın gelir düzeyi düşük bir seviyede bulunmakta, ortalama ücretler 1993 Ocak ayında aynı dönemdeki Dolar kuruna göre 20$ civarında olmaktadır. Üretim ise büyük gerilemeler göstermiş, toplam milli üretim sabit fiyatlarla 1990 yılında %11, 1991 yılında %0.7, 1992 yılında %22 oranında azalmış, 1993 yılında ise %13 oranında azaldığı tahminlenmiştir(10). Buna karşılık enflasyon artmış, perakende fiyatlar, 1990=100 hesabıyla 1994 yılı Şubat ayında 60.380 seviyesine yükselmiştir. Yıllık enflasyon rakamları ise 1991 yılında %126, 1992 yılında %616, 1993 yılında %833 olmuştur(11). Bu arada yaklaşık 1 milyon 200 bin savaş göçmenine iş bulma arayışları Azerbaycan ekonomisini ağır bir stagflasyon ortamına sürüklemiştir.

Ancak, bütün olumsuzluklara rağmen, serbest pazar ekonomisinin tüm kurumlarına işlerlik kazandırma çalışmaları devam etmekte, gelecek günlerin refahını hazırlayacak alt yapılar hazırlanmaya çalışılmaktadır.

1.2. Azerbaycan Ekonomisinin Serbest Pazar Ekonomisine Geçme

Çalışmaları Içinde Bankacılık ve Mali Kurumlar

Azerbaycan bağımsızlığını ilan ettiği günlerden hemen sonra hızlı bir tempo ile serbest piyasa ekonomisinin kurum ve kuruluşlarını hayat geçirmeye çalışmış, bir dizi yasal ve idari düzenlemeyi başlatmıştır. Ancak, genellikle eski kurumlar varlıklarını yeni sistemde de korumuşlar, sadece yapı ve düzenlerinde değişmeler geçirmişlerdir. Bu nedenle, Azerbaycan ekonomisindeki mali yapının eski düzendeki işleyişlerini de özetlemek yararlı olacaktır. Serbest piyasa sistemine dönüş çalışmalarının bankacılık ve mali kurumlar cephesindeki gelişmeler bu konudan sonra anlatılacaktır.

1.2.1. Azerbaycan Ekonomisinde SSCB Devrindeki Mali Yapı

Azerbaycan ekonomisi bağımsızlığını kazandığı döneme kadar SSCB’ne bağlı bir Cumhuriyettir. Tüm ekonomik kararlar ve bu arada bankacılık ve mali kurumlarla ilgili kararlar da Moskova’da bulunan Devlet Plan Komitesi(Gosplan)’ın planlarına uygun olarak gerçekleşmektedir. Aslında, merkezi planlı ekonomilerin bankacılık ve mali kurumlarla ilgili uygulamaları da, devlete ve devlet kuruluşlarına kredi vermekten öte bir anlam taşımamaktadır(12).

Azerbaycan Cumhuriyeti’nde de SSCB Gosbank’ın şubesi konumunda bir Azerbaycan Respublikası Gosbank’ı, ayrıca yine SSCB Sberbank’ın şubesi durumunda olan Emanet Bankı(Tasarruf Bankası), Promstroibank’ın şubesi konumunda Sanayi Yatırım Bankası, Agroprombank’ın şubesi konumunda Tarım Bankası ve Vneskehenombank’ın şubesi olan Beynelhalk Bank(Uluslararası Banka) faaliyet göstermekteydi. Bu şubelere fonlar merkezi plana göre dağıtılıyor, bu bankalar da merkezi planın kredi ve hesaplarını uygulamaya çalışıyorlardı. Ayrıca halkın tasarruflarını da muhafaza ediyorlardı. Hiç birisi fonların arttırımı veya dağıtımı konusunda karar verici bir konumda değildi. Sovyet sisteminin dağılmasından ve Şubat 1992’deki Başkanlık Kararnamesinden sonra Moskova şubesi olarak faaliyet gösteren bu bankalar Moskova ile bağlarını kopardılar ve bağımsız Azerbaycan Cumhuriyeti devlet bankaları olarak faaliyetlerine devam ettiler.

1991 yılında SSCB Gosbank’ının izin vermesiyle ve onun denetimine tabi olarak Azerbaycan’da ticari bankalar da faaliyet göstermeye başladılar. Bu bankalar devlet kuruluşları tarafından kurulmuşlardı. Faaliyet olarak da özel sektöre, sanayiye ve küçük teşebbüslere kredi vermekteydiler. Kredi kaynakları ise merkez bankasının kendilerine açtığı kredilerden oluşmaktaydı. 1991 yılında bu bankaların kredi hacimleri 0.2 milyar Ruble’den, 1.1 milyar Ruble’ye ulaşmıştı. Bu sahada faaliyet gösteren bankaların en önemlileri Azakbank ve Ilkbank isimlerini taşıyordu. Bu bankalara dövizli işlemler yapma yetkisi de tanınmıştı(13).

Azerbaycan’ın dış ödemeleri ve dışarıdan alacakları da Eski Sovyet sistemi kurumlarından olan ve “şubeler arası karşılıklı hesaplaşma” olarak adlandırılan (Rusça-Mej-Fılıalnye Oboroty-MFO) bir usule göre gerçekleştiriliyordu. Bu usulde, kuruluşlar arası ödemeler banka ödeme emirlerine geçiriliyor, diğer Sovyet Cumhuriyetleri ile olan ödeme emirleri Moskova’daki merkezi birim kanalıyla işlem görüyordu. Cumhuriyet bankaları arası hesaplar burada uyumlaştırılıyordu, ancak ödenmemiş borçlar ve ortaya çıkan dengesizlikler uzun süre belirsiz olarak kalıyordu. Bu sistem 1 Ocak 1992’de Cumhuriyetler arası işlemlerin tasfiyesi amacıyla safha safha ortadan kaldırılmaya başlandı(14).

Görüldüğü gibi, eski Sovyet döneminde Azerbaycan ekonomisinde bir para piyasası, sermaye piyasası ve serbest piyasa sistemi içinde yer aldığı şekliyle bir mali sektör bulunmuyordu. Var olan kurumlar da, devlet denetimli ve merkezi plana uygun olarak faaliyet gösteriyordu. Isimleri benzese de, yapıları piyasa kurallarına göre işleyen bir sistemle tamamen farklı özellikler göstermekteydi.

1.2.2. Azerbaycan Ekonomisinin Serbest Piyasa Sistemine Geçme

Çalışmaları ve Mali Yapıdaki Gelişmeler

Azerbaycan bağımsızlığı ile birlikte serbest piyasa sistemine geçme çalışmalarını da başlatmıştır. Mayıs/1991’de Azerbaycan Başkanı piyasa ekonomisi sisteminin temel kurumlarına geçişi mümkün kılan “Ekonomik Bağımsızlığın Temelleri” hakkındaki kanunu onaylamıştır. Birçok alanda da gerekli yasal düzenlemeler başlatılmış ve hazırlanan 22 kanundan 5’i Aralık/1991 ile Şubat/1992 arasında hemen onaylanmıştır. Bu düzenlemeler içerisinde bankacılık kesimi de bulunmaktadır.

Bağımsızlık döneminde, ekonominin diğer sektörleri ile bankacılık sistemindeki gelişmeler aşağıdaki şekilde özetlenebilecektir.

1.2.2.1. Fiyat Sisteminin Liberalleşmesi ve Özelleştirme Çalışmaları

Merkezi planlı ekonomilerde fiyatlar da diğer ekonomik olaylar gibi merkezi otorite tarafından belirlenmektedir. Sosyalist ülkeler özellikle enflasyonist baskılardan da kurtulmak amacıyla mal ve hizmetlerin fiyatlarını üretim maliyetlerinin altında ve suni olarak düşük tutmuşlardır. Temel ihtiyaç maddelerinin fiyatlarında da sübvansiyonlar uygulamışlardır. Ancak yeniden yapılanma süreci ile birlikte dünya fiyatlarına uyum zorunluluğu da kendisini göstermiştir(15).

Azerbaycan hükümeti de fiyatlarda serbest piyasa sistemine geçmeyi hedeflemiş ve Ocak/1992’de üretici fiyatlarının %90’ı ve tüketici fiyatlarının %80’i serbest bırakılmıştır. Gaz, elektrik, devlet taşımacılığı, haberleşme ve temel tüketim maddelerini içeren 14 mal grubu dışındaki mallarda fiyat kontrolleri kaldırılmıştır. Nisan/1993’deki yeni fiyat liberalizasyonu ile ekmek, bebek maması dışındaki tüketim mallarının fiyatları ve telefon dışındaki haberleşme fiyatları serbest bırakılmıştır. Ulaştırma, petrol, elektrik ve gaz fiyatları halen de kontrol altında tutulmaktadır. Tarımsal ürünlerin fiyatlarında da benzer serbestlik uygulanmış, üzüm, tütün, pamuk, çay, tahıl ve ipek ürünlerinin fiyatlarının üretici ile alıcı devlet kuruluşları arasında belirlenmesi esası kabul edilmiştir(16). Tümüyle düşünülen bir fiyat serbestisi, Azerbaycan sanayisinin aşırı fiyat artışlarına yol açabilen tekelci yapısı nedeniyle mümkün olamamaktadır. Tam fiyat serbestisi ancak özelleştirmenin tamamlanması ile mümkün olabilecektir.

Azerbaycan’da Ocak/1993’de “özelleştirme”nin temel esasları belirlenmiştir. Her yıl yapılması gereken özelleştirme programları için ihtiyaç duyulan formülasyon ve uyumlaştırmanın esasları ortaya çıkmış ve ilk taslak özelleştirme planı 1993 ortalarında tamamlanmıştır. Ancak, parlamentonun onayından geçmediği için başarısız olmuştur. 1993 yılının sonlarında devlete ait evlerin içinde oturan sahiplerine karşılık alarak(bedelli) devri kabul edilmiştir. Toplam devlet evlerinin yaklaşık 1/3’ü olan 60.000 ev özelleştirilmiştir. Aynı şekilde, kanunun izin vermesiyle 7.000 devlet taksisinden 3000’i özelleştirilmiştir. 1994-1995 yıllarını kapsayacak özelleştirme programı ise Nisan/1994’de onaylanmıştır. Buna göre devlet mülkiyetinde olan işletmeler 5 gruba ayrılmış ve özelleştirmenin üç aşamada tamamlanması öngörülmüştür. 1994-1995 döneminde ticaret ve hizmet amaçlı küçük işletmeler, 1996-1998 döneminde maddi üretim faaliyetinde bulunan orta ölçekli işletmeler, 1998 sonundan itibarenki birkaç yıl içerisinde de büyük ölçekli sınai kuruluşların özelleştirilmesi hedeflenmiştir(17).

Azerbaycan ekonomisinin yeni bir sisteme geçiyor olmasının getirdiği yasal, idari, mali problemlerin yanında, Karabağ konusunda Ermenistan ile olan ihtilaf ve savaş durumu da, ekonominin tüm sektörlerindeki gelişmeleri ve düzenlemeleri geciktirmektedir. O nedenle, programlandığı ve takvime bağlandığı halde, fiyat liberalizasyonu ve özelleştirme konularında da planlanan işler zamanında yapılamayabilmektedir.

1.2.2.2. Bankacılık ve Mali Kurumlar Alanındaki Gelişmeler

Merkezi planlı ekonomiden piyasa sistemine geçen ekonomilerdeki ilk düzenlemeler bankacılık alanında olmakta ve bu ekonomiler tek banka sisteminden iki kesimli banka yapısına geçmektedirler(18). Azerbaycan da benzer bir yol takip etmiş, serbest pazar ekonomisine geçme yolundaki en önemli adımlardan birisini oluşturan bankacılık ve merkez bankacılığı konusundaki düzenlemeleri geciktirmeden yürürlüğe koymuştur. 7 Ağustos 1992’de merkez bankası hakkındaki kanun ile bankalar ve banka faaliyetleri hakkındaki kanun arka arkaya yürürlüğe girmiştir. Bunlarla Azerbaycan iki kesimli banka sistemine geçmiştir. Bu sisteme göre dört ayrı devlet bankası ve özel ticari bankalar piyasadaki yerlerini almaya başlamışlardır. Milli Bank(Merkez Bankası), Agrar-Sanayi (Tarım-Sanayi) Bankası, Sanayi-Investiya(Sanayi-Yatırım) Bankası, Emanet Bank(Tasarruf Bankası) ve Beynelhalk Bank(Uluslararası Banka) devlet bankaları olarak kurulmuşlar, bundan ayrı olarak ticari bankaların faaliyetleri de serbest bırakılmışlardır. Bu bankaların serbest piyasa merkez bankacılığı ve ticari bankacılık alanında deneyimsizlikleri ve eksiklikleri de her geçen gün giderilmeye çalışılmaktadır.

1 Ocak 1994 tarihi itibariyle Azerbaycan kendi milli parası olan Manat’ı yegane yasal geçerli para olarak ilan etmiştir. Döviz piyasalarındaki gelişmeleri yerleştirmek amacıyla da 1993 yılının Ağustos ayında “Bakü Bankalar Arası Döviz Borsası”(Birja) kurulmuştur. Bu borsada Ukrayna Karbovanetlerinin, Rusya Rublelerinin ve Amerikan Dolarlarının alış-verişi yapılarak Manat değerinin istikrarını koruması hedeflenmiştir. Ancak borsanın çalışması 1995 yılının başlarında mümkün olabilmiştir.

Azarbaycan yetkilileri bütçe dışında yer alan ve geniş bir sosyal güvenlik şemsiyesi içeren çeşitli fonlar kurmuşlardır. Şu anda çok büyük işlerliğe sahip olmayan bu fonların daha ilerde mali sistemin önemli uzuvları olmaları muhtemeldir. Bu fonlar, 1991 yılında oluşturalan Emeklilik Fonu, Sosyal Sigortalar Fonu, Istihdam Fonu gibi üç ana fondan oluşmaktadır. Bu fonlardan emeklilik fonu ve sosyal sigortalar fonu birleşerek 1992 yılında Sosyal Koruma Fonu’nu meydana getirmişlerdir. Ayrıca 1993 yılında Özel Teşebbüsü Destekleme Fonu adını taşıyan yeni bir fon da kurulmuştur(19).

Menkul kıymetlerin ihraç edilmesi ve bunların serbest piyasada satılması ile ilgili yasal düzenlemeler 24 Kasım 1992 tarih ve 383 numaralı kanun ile yapılmıştır. Ancak, özelleştirmenin yapılmamış olması, ticaret kanunu, sermaye piyasası kanunu, icra iflas kanunu, mülkiyet hakları ve ticari anlaşmazlıklarda mahkemeye müracaat-dava açma gibi diğer konulardaki düzenlemelerin yasalaşmamış veya işlerlik kazanmamış olması nedeniyle, gerek menkul kıymet ihracı ve gerekse bunların birincil ve ikincil piyasalarda satışı işlemleri henüz başlamamıştır. Bu konularla birlikte, menkul kıymetler borsası kurulması ile ilgili idari hazırlıklar devam etmektedir.

2. IKINCI BÖLÜM

AZERBAYCAN’DA BANKACILIK, MERKEZ BANKACILIĞI VE MALI KURUMLAR

Azerbaycan’da serbest piyasa sisteminin kurallarına göre işleyen bir merkez bankacılığı, bankacılık ve diğer mali kurumlar bağımsızlığı takip eden yıllarda safha safha uygulamaya geçmişlerdir. Bu geçiş, mali kurumların serbest piyasa sistemi içerisindeki önemine uygun hazırlıklar ve çalışmalarla yürümektedir.

Şüphesiz mali sektör içindeki en büyük rol merkez bankalarına ait bulunmaktadır. Ödeme sistemi denildiğinde tersine çevrilmiş bir üçgeni hatırlamak gerekmektedir. Alt uçta merkez bankası vardır. Üstte ise mali sistemin diğer unsurları yerleşmektedir(20). Ayrıca bankaların bankası, para ve kredi politikalarının belirleyicisi durumundaki merkez bankası, piyasa sisteminin de temel kurumlarından birisini oluşturmaktadır. Ancak milli bankacılık sisteminin ve mali sektörün oluşması, milli para biriminin de varlığı ve istikrarı ile yakından ilgili bulunmaktadır. Bu nedenle ve Azerbaycan’daki gelişmeye de uygun olarak, öncelikle milli paraya geçiş konusu özetlenecek, sonra da merkez bankası, bankacılık ve diğer mali kurumlar incelenmeye çalışılacaktır.

2.1. Azerbaycan Milli Parasının Dolaşıma Çıkması ve Değişim Oranları

Eski Sovyetler Birliği’nin parası uluslararası konvertibilitesi olan bir para değildi. Bu para ancak birliğe dahil ülkeler arasındaki ticarette kullanılabiliyordu. Ancak, Sovyetler Birliğinin dağılması ile birlikte ülkelerin dış dünya ile ticaretleri de artmış ve konvertibl bir paraya sahip olmamak, bu ülkelerin ticaretinin takas usulü ile yapılmasını gerektirmiştir(21). Ancak, takas usulünün zorlukları ve malların değerlerinin tesbitindeki güçlükler ülkeleri kendi paralarını yürürlüğe koymaya zorlamıştır.

Azerbaycan bağımsızlığını elde eder etmez, milli parasının dolaşıma sürülmesi çalışmalarını da hızlandırmıştır. Bu çalışmalar 1992’nin ilk yarısına kadar nisbeten küçük oranlarda olmak üzere piyasaya Ruble sürülmesi ile başlamıştır(Ek:1). Bu Ruble’ler Rusya Merkez Bankasından ve %21 servis ücreti ödenerek alınmıştır(22). Piyasaya az oranda sürülen Ruble’nin piyasa ihtiyaçlarını karşılayamaması sonucunda, 4 milyar Ruble’ye ulaşan miktarda maaş ve ücret ödenememiş ve piyasada büyük bir para darlığı çekilmeye başlanmıştır(23). Bu problemlerin halledilmesi için Azerbaycan yetkilileri, Azerbaycan’ın parayı ve döviz kurlarını kontrol edecek mekanizmalara sahip olmadığı için bu konuda acele etmemesi gerektiği düşüncelerine rağmen(24), 15 Ağustos 1992’de ulusal para birimi olan Manat’ı 1’lik, 10’luk ve 250’lik banknotlar halinde Fransa’da bastırarak(25) piyasaya sürmüşlerdir. Böylece ilk milli para olan Manat belli bir süre Ruble ile birlikte dolaşımda kalmıştır.

Manat ile Ruble arasındaki değişim oranları başlangıçta 1 Manat=10 Ruble olarak kabul edilmiş ve Ruble yavaş yavaş piyasadan kalkmaya başlamıştır. 1993 Mayıs’ına gelindiğinde artık dolaşımdaki para miktarının %70’inin Manat’tan oluştuğu görülmüştür. Halbuki bu oran 1992 sonu itibariyle sadece %7’dir. Bu arada Rusya Federasyonu’nun Haziran-1993’deki bir kararı ile 1993 öncesi Ruble’leri dolaşımdan kaldırma girişimleri Azerbaycan yetkililerinin Manat’ın tek para birimi olarak kabulü konusundaki çalışmalarını arttırmalarına yol açmıştır. Ruble’nin piyasadan çekilmesi için Manat ile Ruble banknotlarının ve Ruble hasaplarınıaŸ ____I_ž___ ___Âà _€_
@k_€_R|d_ûlatılmıştır. Elinde en fazla 10.000 Ruble bulunduran her gerçek şahsın Ruble’si 1 Manat=10 Ruble hesabı ile Manat’a çevrilmiştir. 10.000 Ruble’den fazla olan meblağlar ise bir yıl vadeli %50 faizli Manat olarak açılan mevduat hesaplarına dönüştürülmüşlerdir. Bu değişim, uyruğu Azerbaycan olan olmayan herkesi kapsamıştır. Şirketler ve diğer kurumların ellerinde bulundurdukları Ruble’ler ise miktar gözetilmeksizin Manat’a çevrilmişlerdir. 27 Haziran-7 Ağustos 1993 arasındaki bu süreçte yaklaşık 46 milyar Ruble Manat’a dönüştürülmüştür ki bu Azerbaycan’ın dolaşıma sürdüğü 34 milyar Ruble’den daha fazla bir miktardır.

10 Ağustos 1993 tarihinde Azerbaycan Başkanı’nın bildirdiği 1 Eylül 1993 tarihi itibariyle Manat’ın yegane geçerli para birimi olması kararı belli bir süre ertelenmiş ve 1 Ocak 1994 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Bu tarihten önce tüm Ruble banknotları piyasadan toplanmış, Ruble ile olan hesaplar da 1 Manat=10 Ruble kuru ile Manat’a çevrilmişlerdir(26).

Manat’ın Azerbaycan sınırları içinde geçerli yegane yasal para olarak kabul ve uygulaması piyasanın Manat’a olan ihtiyacını arttırmıştır. Gerek piyasa ihtiyaçları ve gerekse kamu ihtiyaçları için piyasaya sürülen Manat miktarı 1992 sonu itibariyle 197 milyon iken, 1994 Ocak ayı itibariyle 2.330 milyon Manat olmuştur( Ek: 1).

Manat’ın piyasadaki miktarının artması, enflasyonun hızlanması, üretim seviyesindeki düşmeler gibi nedenlerle Manat ile diğer yabancı paralar arasındaki değişim oranlarında da önemli gelişmeler olmuş, 1 Ocak 1994’te 1 Manat=10 Ruble=0.05 Amerikan Doları iken, 1994 başı itibariyle 1 Amerikan Doları 4500 Manat’a yükselmiştir(Ek:1).

Milli paranın piyasada yegane yasal para olarak tedavül etmesi bu arada fiyat artışlarının hızlanması, döviz ve faiz oranlarındaki değişmeler milli paranın idaresi konusundaki düzenlemeleri de gerektirmektedir. Bu düzenlemeler ise en başta merkez bankasının kurulması ve tam işlerlik kazanmasına bağlı bulunmaktadır.

2.2. Azerbaycan Merkez Bankacılığının Yapısı, Teşkilatı ve

Fonksiyonları

Azerbaycan Merkez Bankası(Milli Bank) 11 Şubat 1992’deki Başkanlık kararnamesi ile kurulmuş ve modern anlamdaki bankacılık faaliyetlerine başlamıştır. Merkez Bankasının yapısı, teşkilatı ve fonksiyonları şöylece açıklanabilecektir.

2.2.1. Azerbaycan Merkez Bankası’nın Yapısı ve Teşkilatı

Azerbaycan Merkez Bankası 400 Milyon Ruble sermaye(27) ile kurulan ve sermayesinin tamamı devlete ait olan bir tüzel kişiliktir. Merkez Bankası geçmiş SSCB devrindeki Sanayi-Inşaat(Tikinti) Bankası ile, Tarım(Agrar) Sanayi Bankası esaslarında kurulmuş ve bu iki bankanın aktif ve pasiflerinin 1.Ocak.1992’ye kadar Merkez Bankasına(Milli Bank) devredilmesi ile faaliyete başlamıştır(28).

Merkez Bankası aşağıda da görüldüğü gibi, dokuz kişiden meydana gelen bir idare heyeti tarafından yönetilir. Idare heyeti, idare heyetinin başkanı, dört yardımcısı ve dışarıdan seçilen dört kişiden meydana gelmektedir. Merkez Bankası’nın idare heyeti başkanını, onun birinci yardımcısını ve idare heyetinin diğer üyelerini Azerbaycan Cumhuriyeti Başkanı’nın önerisi ile Azerbaycan Meclisi 5 yıl müddetle tayin etmektedir. Milli Meclis idare heyeti üyelerini süresinden önce görevinden almak yetkisine de sahiptir(29).

Merkez Banka’sının genel müdürlük seviyesindeki birimleri ile yaptıkları işler ise aşağıda özetlenmektedir(30).

2.2.1.1. Para-Kredi Politikası Bölümü(Pul Kredit Siyaseti Departmanı)

Merkez Bankası’nın para-kredi politikası bölümü, para değerinin istikrarını korunması, enflasyonun ve ekonomik darboğazların önlenmesi, hedeflenen ekonomik amaçların gerçekleşmesi için gerekli olabilecek para ve kredi politikalarının belirlenmesi konularında bilgi toplamakta ve öneriler sunmaktadır. Para-kredi politikası bölümü, Merkez Bankası’nca Azerbaycan Milli Meclisine sunulan para-kredi siyasetinin ana istikametleri projesinde belirlenen hedeflerin tutturulması için yapılması gerekenleri tesbit etmektedir.

2.2.1.2. Döviz Değerinin Tanzimi ve Gözetimi Bölümü (Valyuta Tanzimlenmesi ve

Nezareti Departmanı)

Döviz değerinin tanzimi ve gözetimi idaresi, döviz değeri ile ilgili gelişmeleri takip etmek ve milli paranın değerinin yabancı paralar karşısındaki değerini haftanın ikinci günleri itibariyle ilan etmek, döviz değerleri konusundaki muhtemel gelişmeleri takip etmek, döviz büroları ile ilgili gerekli düzenlemeleri yapmak, milli paranın dış değerinin korunması için gerekli politikaları önermek gibi işlemleri yapmaktadır.

2.2.1.3. Banka Işlemlerinin Düzenlenmesi Bölümü( Bankların Faaliyetinin

Tanzimlenmesi Departmanı)

Banka işlemlerinin düzenlenmesi bölümü, bankaların kuruluşu, bankaların kullanacakları belgelerin ve hesap sistemlerinin belirlenmesi, bankalarla Merkez Bankası arasındaki ilişkilerin geliştirilmesi, bankaların faaliyetlerinin takip edilmesi gibi görevleri yapmaktadır.

2.2.1.4. Maliye Bölümü(Departmanı)

Maliye bölümü, Merkez Bankası ile Merkez Bankası’na bağlı olarak faaliyet gösteren 12 bölgesel merkezin kendilerine ait finansal problemleri, ücret konuları, tamir-bakım-ısıtma-aydınlatma giderleri, banka personeli için gerekli fonların oluşturulması ve kullanılması gibi görevleri yapmaktadır.

2.2.1.5. Para Tedavülü ve Emisyon-Vezne Işlemleri Bölümü(Pul Devriyyesi ve

Emissiya-Kassa Ameliyyatı Departmanı)

Para tedavülü ve emisyon-vezne işlemleri bölümü, piyasaya sürülecek para miktarının öngörülen zaman içinde piyasaya çıkmasının temini, Merkez Bankası ile diğer bankalar arasındaki para kabulü ve para ödemesi konularının düzenlenmesi gibi görevler yapmaktadır.

2.2.1.6. Muhasebat ve Hesaplaşmalar Bölümü(Muhasibat Üçotu ve Hesabatı

Departmanı)

Merkez Bankası’nın devletin hazinesi ve kasası olması konumu dolayısı ile devlet kuruluşları ile yapmış olduğu işlemlerin muhasebeleştirilmesi, denkleştirilmesi, bütçeye konulmuş olan ödemelerin yapılması ve takip edilmesi bu bölüm tarafından yapılmaktadır.

2.2.1.7. Cumhuriyet Hesaplaşmalarınının Düzenlenmesi Bölümü

(Respublikanın Hesaplaşmaların Teşkili Departmanı)

Banka sistemi ile Merkez Bankası arasındaki hesaplaşma sisteminin düzenlenmesi, Merkez Bankasının diğer şubelerle ve diğer ülke bankaları ile yapacağı işlemlerin şeklinin ve usulünün belirlenmesi, banka ve Merkez Bankası işlemleri konusundaki en yeni ve en uygun uygulamaların hayata geçirilmesi konusundaki çalışmaların ve önerilerin yapılması amacıyla bu bölüm oluşturulmuştur.

2.2.1.8. Teftiş Bölümü (Departmanı)

Teftiş bölümü, bankaların bankacılık ile ilgili yasal düzenlemeler ve Merkez Bankası’nın direktiflerine uygunluğu açısından denetlenmesi gibi görevleri yürütmektedir. Bankaların güvenilir ve sağlam kurumlar olarak kalmaları, kendileri hakkındaki düzenlemelere harfiyyen uymalarına bağlı bulunmaktadır. Bu açıdan, bu bölüm mali ve işlemler yönüyle bankaları denetime tabi tutmaktadır.

2.2.1.9. Personel Dairesi (Kadrlar Şubesi)

Personel dairesi, Merkez Bankası’nda çalışan personelin özlük hakları ile ilgili konuları takip etmekte, personelin daha iyi ve verimli çalışması konusundaki düzenlemeleri önermekte ve ihtiyaç duyulan kadroları belirlemektedir.

2.2.1.10. Banka Bilgilerinin Korunması Dairesi (Bank Sırrının Korunması

Şubesi)

Bu idare Merkez Bankası bilgilerinin hangilerinin ve ne derecede gizli olduğunu, açıklanabilecek bilgilerin türlerini, kimlere ne tür bilgilerin ulaştırılması gerektiğini belirleyen ve bunların uygulamasına nezaret eden bir bölümdür. Eski yapı içeresinde yer alan Özel Şube’nin yerine kurulmuştur.

2.2.1.11. Merkez Bankası Nahçıvan Bölümü (Milli Bankın Nahçıvan Idaresi)

Merkez Bankası’nın Nahçıvan özerk bölgesinde de bir şubesi bulunmaktadır. Burada şubesi olan diğer tüm bankalar işlemlerini Merkez Bankası’nın Nahçıvan Bölümü ile yapmaktadırlar. Merkez Bankası’ndaki bu bölüm, Nahçıvan şubesi ile ilgili tüm yazışma, düzenleme ve hesaplaşmaları yürütmüktedir.

2.2.1.12. Işler Dairesi (Ameliyyat Idaresi)

Bu daire, Merkez Bankası ile devlet daireleri ve diğer ticari bankalar arasındaki

işlerin yapılması, bunlar arasındaki muhabir hesapların düzenlenmesi ve muhabir hesaplar ile ilgili işlemlerin tamamlanması gibi görevleri yerine getirmektedir.

2.2.1.13. Merkezi Hazine

Merkez Bankası devletin hazinesi ve kasası konumundadır. Bu nedenle de, devlet

gelir ve giderleri ile ilgili tüm nakit hareketleri Merkez Bankası tarafından yapılmaktadır. Merkezi hazine bölümü de, bu hareketlerin ve işlemlerin yapıldığı ve toplandığı bölümdür. Altın ve döviz rezervleri ile diğer devlet nakitleri burada tutulmaktadır.

2.2.1.14. Bankalara Kasa Hizmetleri Dairesi (Inkasasiya Idaresi)

Bu bölüm, bankaların Merkez Bankası’na yatıracakları paraların Banka’ya getirilmesi ve Merkez Bankası’ndan bankalara gidecek paraların da götürülüp teslim edilmesi gibi hizmetleri yapan birimdir. Bu birim bankalarla anlaşmalı olarak ve ücret karşılığı bu hizmeti vermektedir.

2.2.1.15. Hesaplaşma ve Vezne Dairesi (Baş Hesaplaşma ve Kassa Merkezi)

Hesaplaşma ve Vezne dairesi, bankalar ve devlet bankaları ile diğer şehirlerdeki bankalar arasındaki hesaplaşmaların toplandığı ve dağıtıldığı yerdir. Bankaların ve devlet kuruluşlarının birbirlerine olan kabul ve ödemeleri Merkez Bankası’ndaki muhabir hesapları vasıtasıyla yapılmakta; bu bölüm de, bu hesapların toplanmasını ve ilgili her bankanın muhabir hesabı vasıtası ile, diğer yer ve kuruluşlara aktarılması görevini yürütmektedir.

2.2.1.16. Bölge Hesaplaşma ve Vezne Dairesi (Zona Hesaplaşma-Kassa Merkezi)

Bu bölüm Merkez Bankası’nın Mayıs/1995 tarihi itirariyle 12 adet olan bölge merkezlerinin Merkez Bankası ana idaresi ile irtibatlarını sağlayan bölümdür.

2.2.1.17. Bankacılık Sisteminin Düzenlenmesi Bölümü (Bank Islahatları Merkezi)

Bu bölüm henüz kuruluş aşamasındadır. Bankacılık ve merkez bankacılığı sisteminin ileri götürülmesi ile ilgili her türlü araştırmayı yapmak ve önermek gibi faaliyetleri yapması düşünülmektedir.