TÜRKİYE’NİN BORÇ GELİŞİMİ
SORUNLAR-ÖNERİLER
Prof.Dr. Muhammet AKDİŞ
Pamukkale Üniversitesi İİBF
http://makdis.pamukkale.edu.tr
I-
GİRİŞ
Borçlanma bazen bir ekonomi politikası aracı, bazen ekonomik zorunlulukların bir gereği, bazen de her iki amacı karşılamaya yönelik olarak kullanılmaktadır. Ancak GSMH’nın belli bir düzeyini aşan, ülkenin borç ödeme kapasitesini zorlayan borçlanmalar, borç krizi şeklinde geriye tepen bir silaha da dönüşebilmektedir.
Türkiye ise iç ve dış borç yükü itibariyle tehlike sınırlarında dolaşmaktadır. Biz bu çalışmamızda Türkiye’nin iç ve dış borçların gelişimi, bu konudaki sorunlar ve öneriler üzerinde durmak istiyoruz.
II-
BORÇ VE
BORÇLANMA GEREKLİLİĞİ
Devleti borçlanmaya iten sebepler iç ve dış borçlanma açısından farklılıklar göstermektedir (Ulusoy, 2001; 33-34). Devleti iç borçlanmaya iten sebepler:
· Devletin gelir ve giderleri arasında yer ve zaman bakımından uyumsuzluk olması,
· Yeni vergi koymanın veya mevcut vergileri arttırmanın siyasi, ekonomik ve sosyal sebeplerle sınırlandırılması,
· Normal gelir kaynakları ile ödenemeyen iç borçların ödenmesi için yeniden borçlanmaya ihtiyaç duyulması,
· KİT’lerin ağırlıklı bir yapıya sahip olduğu ekonomilerde bunların açıklarının karşılanabilmesi,
· Beklenmeyen durumların ortaya çıkmasında doğan finansman ihtiyaçlarının karşılanabilmesi, olarak belirtilmektedir.
Devletin dış borçlanmaya gitmesinin sebepleri ise:
· Devletin kendi sermaye piyasasından borçlanma imkanının olmaması,
· Devletin döviz ihtiyacı içinde olması,
· Devletin milli paranın değerini korumak için gerekli rezerv ihtiyacı içinde olması,
· Gelişmiş ülkelerden borçlanmanın faiz yüklerinin daha düşük olabilmesi,
· Gelişmiş ülkelerin gelişmekte olan ülkeleri borçlanmaya zorlamaları, olarak sıralanmaktadır.
III- TÜRKİYE’DE DEVLET BORÇLARININ BÜYÜKLÜĞÜNÜN
SEBEPLERİ
Türkiye’de devlet gelirleri, giderleri ve bütçe açıklarına yıllar itibariyle bakıldığında kamu borçlanma ihtiyacının yıllar itibariyle arttığı görülmektedir. 1980’li yıllarda %1,5-2 aralığında olan bütçe açıklarının GSMH’ya oranı 2001 yılında %15’ler düzeyine çıkmış bulunmaktadır (Tablo.1).
Tablo.1 Türkiye’de Kamu Finansman Dengesi (Trilyon TL)
|
Yıllar |
Kamu Gelirleri |
Artış % |
TEFE % |
Kamu Harcamaları |
Artış % |
Açık |
Açık/GSMH(%) |
|
1980 |
0,9 |
- |
107,2
|
1,1 |
|
-0,2 |
(2,3) |
|
81 |
1,4 |
56 |
36,8
|
1,5 |
36 |
-0,1 |
(3,1) |
|
82 |
1,4 |
0 |
25,2
|
1,6 |
7 |
-0,2 |
(1,5) |
|
83 |
2,3 |
64 |
30,8
|
2,6 |
63 |
-0,3 |
(1,5) |
|
84 |
2,8 |
22 |
62,0
|
3,8 |
46 |
-1,0 |
(2,2) |
|
85 |
4,6 |
64 |
40,0
|
5,4 |
42 |
-0,8 |
(4,4) |
|
86 |
7,2 |
57 |
26,7
|
8,6 |
59 |
-1,4 |
(2,2) |
|
87 |
10,4 |
44 |
39,0
|
13,0 |
51 |
-2,6 |
(2,7) |
|
88 |
17,6 |
69 |
70,5
|
21,4 |
65 |
-3,9 |
(3,5) |
|
89 |
31,4 |
78 |
64,0
|
38,9 |
82 |
-7,5 |
(3,0) |
|
1990 |
55,2 |
76 |
52,3
|
68,5 |
76 |
-13,3 |
(3,3) |
|
91 |
96,7 |
75 |
55,3
|
130,3 |
90 |
-33,5 |
(3,3) |
|
92 |
174,2 |
80 |
62,1
|
221,7 |
70 |
-47,4 |
(5,3) |
|
93 |
351,4 |
102 |
58,4
|
485,2 |
119 |
-133,9 |
(4,3) |
|
94 |
745,1 |
112 |
120,7
|
897,3 |
85 |
-152,2 |
(6,7) |
|
95 |
1.394,0 |
87 |
86,0
|
1.710,6 |
91 |
-316,6 |
(3,9) |
|
96 |
2.702,0 |
94 |
75,9
|
3.940,2 |
130 |
-1.238,1 |
(4,0) |
|
97 |
5.750,1 |
113 |
85,4
|
7.990,7 |
103 |
-2.240,7 |
(8,3) |
|
98 |
11.887,6 |
107 |
64,0
|
15.585,4 |
95 |
-3.697,8 |
(7,6) |
|
99 |
18.973,3 |
60 |
52,2
|
28.017,8 |
80 |
-9.044,5 |
(6,9) |